Het andere Brazilië

Vila Nova en het leegdrinken van een gifbeker

2011-11-23T15:06:00.010-02:00

En soms kloppen scenario´s tot in de kleinste details. Alsof het zo hoort te zijn. Dat kan waanzinnig mooi zijn, maar ook erg wreed. Hoe dan ook, het blijft fascinerend. Zo´n scenario overkomt het Braziliaanse professionele voetbalcluppie Vila Nova uit Goiãnia. Een cluppie in de marge van het betaalde voetbal in het enorme Latijns-Amerikaanse continent, maar wel met een zeer fanatieke aanhang (zie foto rechtsboven). Nooit in Serie A gespeeld, de Braziliaanse eredivisie, maar al jaren steevast te vinden in Serie B, het Braziliaanse equivalent van de Jupiler League in Nederland. Soms, heel soms, lijkt het er op dat Vila Nova zal doorstoten naar het walhalla van het Braziliaanse voetbal. De Serie A, met fameuze clubs als Flamengo, Corinthias, Vasco da Gama, Botafogo, Internacional en Santos. Ieder seizoen kunnen er vier verenigingen uit de Serie B zonder nacompetitie promoveren. Maar nee, toch weer niet, Vila Nova verliest vier wedstrijden op rij aan het einde van de rit en blijft met lege handen en een vol hoofd frustraties achter.
Het huidige seizoen is bijna afgelopen: nog één speelronde op de agenda, nummertje 38, op zaterdag 26 november. In Brazilië lopen de seizoenen van mei tot en met november. Vila Nova begint met een uitwedstrijd tegen het uit de Serie A gedegradeerde Vitória uit Salvador (foto rechts). Gerenommeerde club uit de staat Bahia. Het is zaterdagavond 21 mei en Vila verliest met slechts 1-0. Dat kan en dat mag. Daarna lijkt het er even op. Ver weg van de vier degradatieplaatsen, dicht in de buurt van aartsrivaal Goiás, ook uit Goiãnia en ook vorig seizoen gedegradeerd, tot grote vreugde van alle Vilasupporters. Maar het mag uiteraard niet zo zijn. Dat het echter zo slecht zal gaan, dat voorspelt geen mens. Het wordt van kwaad tot erger. Vrijdagavond 4 november verliest Vila Nova zijn ´thuiswedstrijd` tegen Goiás met 3-2. Thuiswedstrijden van beide clubs worden altijd in het gemeentelijke stadion Serra Dourada gespeeld. Vila tegen Goiás en Goiás tegen Vila, het zijn dé voetbalklassiekers van het voetbalseizoen in de hele staat Goiás, waar Goiãnia de hoofdstad van is. Door het verlies degradeert Vila Nova praktisch naar Serie C, weer een divisie lager. Een wonder kan de club redden. Het wonder blijft uit.
Het is dinsdag 8 november, het gebeurt in het stadion Raulino de Oliveira in Duque de Caxias. Een grote stad met iets meer dan 855.000 inwoners, op slechts vijftien kilometer van Rio de Janeiro. De gelijknamige voetbalclub speelt thuis tegen Vila Nova. Duque de Caixas staat op de laatste plaats van de Serie B, is al weken gedegradeerd. Slechts twee keer winst in 35 wedstrijden. Dan hét scenario: de aftrap is om half negen ´s avonds, het is een troosteloze saaie doordeweekse avond, Vila Nova weet weer niet te winnen, speelt zonder inspiratie een onfatsoenlijk slechte wedstrijd, het wordt 1-1 en Vila Nova keldert officieel naar Serie C. En omdat alle details dienen te kloppen in een wreed scenario, het aantal toeschouwers blijft steken op 47 (foto boven, één van die 47, zowaar een supporter van Vila!).
Het komende seizoen in de derde betaalde voetbaldivisie van Brazilië heeft tenminste één voordeel. Niet meer voor thuiswedstrijden naar die betonnen sfeerloze kolos Serra Dourada. Maar naar het kleine knusse eigen stadion Onésio Brasileiro Alvarenga, kortweg OBA (foto linksboven). Daar kan ik op de fiets naar toe, een kilometertje of tien slechts. OBA kan officieel 10.000 toeschouwers bevatten, vergeet het maar, maximaal 7000 kunnen er in. Ik kom er vaak als Vila om het staatskampioenschap van Goiás speelt. In OBA is de voorliefde voor de rood-witten geboren, drie jaar geleden tijdens Vila Nova-Santa Helena (2-0).
Raymond komt morgennacht, donderdag 24 november, aan op het nationale vliegveld in mijn woonplaats. Een goede jeugdvriend van mij uit het verre Nederland. Hij zal moe zijn, het is een lange reis, via Amsterdam, São Paulo en uiteindelijk Goiãnia. Met tijdsverschillen en overstapvertragingen. Vrijdag slaapt hij maar uit. Dan leg ik het hem voor. ´´Gaan we zaterdag naar Serra Dourada? Vila speelt thuis tegen Sport Recife. De laatste wedstrijd van het seizoen.`` Tegenstander Sport uit het noordoosten van Brazilië staat vierde, met 58 punten en kan dus promoveren naar de Serie A. Maar het moet oppassen en zeker niet verliezen: vijf clubs zitten op het vinkentouw voor die begeerde vierde promotie-plek. De overige drie zijn vergeven.
Vila Nova-Sport begint om 16.20 uur. Het scenario van de wedstrijd lijkt er bij voorbaat een om de vingers bij af te likken. Regenbuien in het vooruitzicht, een troosteloze zaterdagnamiddag, een praktisch leeg stadion Serra Dourada (foto rechtsboven), een tegenstander die naar het walhalla van het Braziliaanse profvoetbal kan promoveren, een ongeïnspireerd en al gedegradeerd Vila Nova. Aan mij zal het niet liggen, ik heb er zin in. Helemaal leegdrinken die gifbeker, zo hoort het. Aan Raymond het laatste woord.

Kerk, seksueel misbruik en celibaat

2011-11-22T16:31:00.006-02:00

Het is eigenlijk oud nieuws. Maar afgrijselijke foto´s van deze Braziliaanse moord in 2007 verschijnen deze weken op het wereldwijde web. Het is werkelijk te goor voor woorden. Het verleden herleeft. Wat gebeurt er precies dat jaar op zaterdag 20 oktober in een wijk van de grote stad Maringá met ruim 350.000 inwoners in de zuidelijke staat Paraná van Brazilië? Een helaas ware geschiedenis, tot in de kleinste en gruwelijkste details.
Het is na zes uur in de avond. De tienjarige Márcia Andréia do Prado Constantino speelt op een voorplein van een van de evangelische Igrejas Assembléia de Deus die Maringá rijk is. Samen met andere kinderen. De ouders van het kleine meisje zijn lid van deze kerk en komen er regelmatig. Dat doet ook de 43-jarige Natanael Búfalo. Hij is ex-pastor van de evangelische gemeenschap en moet in 2001 voor jaren de cel in wegens een verkrachting. Na drie jaar komt Búfalo voorwaardelijk op vrije voeten, zoals dat heet. Een proeftijd, waarin hij die vrijheid dient te verdienen met onberispelijk gedrag. Het zal echter faliekant misgaan.
De ouders bezoeken die zaterdagavond een dienst van Assembléia de Deus, samen met ongeveer 1300 andere gelovigen. In de wetenschap dat hun dochtertje (foto links) op enkele tientallen meters afstand met andere kinderen veilig buiten speelt. De dienst loopt na achten af. Moeder en vader Constantino zoeken op het plein naar hun dochtertje. Ze is er niet. Schrik slaat hen om het hart. Onmiddellijk wordt een grootscheepse zoektocht op touw gezet. Zonder resultaat. Pas de volgende ochtend, in een maisveld, iets buiten de wijk, wordt het levenloze, misbruikte en verbrande lichaam van het meisje gevonden. De dader van de laffe daad heeft geprobeerd om sporen uit te wissen door het lijk te verbranden. Dat is slechts deels gelukt. De dader wordt snel gevonden. Natanael Búfalo (foto links). Hij bekent en vertelt details over wat er is gebeurd. ´´Ik heb Márcia ontmoet om half negen voor de kerk. Ik riep haar en nodigde haar uit in de auto om een taart op te halen.`` Búfalo rijdt rechtstreeks met het meisje naar zijn woning, waar hij haar verkracht. Het zijn de laatste drie verschrikkelijke uren in het leven van Márcia. Na de verkrachting vermoordt de ex-pastor het meisje, gebruikmakend van een plastic zak van een nabije supermarkt. Die gaat om het hoofdje van Márcia en snijdt haar adem af. Búfalo legt het dode meisje in zijn auto, rijdt naar de maisplantage, besprenkelt het lijk met alcohol en steekt de brand er in. Om half twaalf komt Búfalo weer bij zijn huis aan, wast de auto, verwisselt het beddenlaken en draait de matras om. Minstens net zo wreed als de daad zelf, is het volgende: Búfalo gaat diezelfde nacht nog naar de evangelische kerk, om de ouders van Márcia te helpen met de zoektochten en bezoekt, voordat hij wordt ontmaskerd (foto rechts), ook de rouwdienst van het meisje en troost de familie. Genoeg zo. Búfalo moet voor 43 jaar, zes maanden en vijftien dagen de cel in. Bij goed gedrag blijven er ruim 25 jaar over. Dan is de ex-pastor bijna zeventig als hij weer op vrije voeten komt.
Religie en seksueel misbruik ´binnen en buiten de kerkmuren` is een actueel onderwerp in grote delen van de wereld. De laatste jaren komen met regelmaat van de klok steeds meer misstanden naar buiten. Ook in Nederland. Vandaar dit nieuws: ´´De Katholieke Kerk moet seksueel misbruik erkennen. De Katholieke Kerk dient meer te doen voor slachtoffers die op minderjarige leeftijd seksueel zijn misbruikt. Een betere opvang is aan te bevelen, evenals de aanstelling van speciale gecoördineerde hulpverleners.`` Een Nederlandse onafhankelijke commissie, die seksueel misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk onderzoekt, stelt deze maatregelen dit najaar voor. Wim Deetman (foto links) is voorzitter van die commissie. De bekende CDA´er zit sinds 1 januari 2008 in de Raad van State. ´´Aandacht voor de geschiedenis die slachtoffers kwijt willen, moet er in de toekomst komen. U bent er niet met het nemen van maatregelen en dan zeggen: dat was het``, aldus Deetman. Klokk, een Nederlandse organisatie waarin twaalf slachtoffergroepen zijn verenigd, wil graag in gesprek met de Rooms-Katholieke Kerk, maar moet daarin zelf actie ondernemen. ´´Andersom blijft het stil``, wijst Klokk met nadruk op het taboe.
Ook najaar 2001, woensdag 28 september om exact te zijn. Politie pakt de 32-jarige pastor Alexandro de Oliveira da Cruz op in Sangão, een plaatsje met achtduizend zielen in de eveneens zuidelijke Braziliaanse staat Santa Catarina. Hij wordt verdacht van seksueel misbruik van verschillende jongetjes die zijn evangelische kerk Pentecostal Deus é Fiel bezoeken. Het seksueel misbruik zou gebeurd zijn in de woning van de pastor. Onder het mom van een retraite lokte hij de jongetjes in de leeftijden van elf tot zeventien jaar mee. Eerder, op vrijdag 1 juli, ondergaat de 37-jarige pastor Antônio Bezerra da Silva (foto rechts) van een andere protestantse kerk hetzelfde lot en wel in Cuiabá, hoofdstad van de staat Mato Grosso, met ruim 550.000 inwoners. De aanklacht tegen hem is duidelijk: seksueel misbruik van twee meisjes, van elf en veertien jaar, ook wederom in de eigen woning van de kerkelijke dienaar.
Brazilië, seksueel misbruik en niet te vergeten het celibaat. Voor niet-kerkelijken: celibaat betekent een bewuste keuze om ongehuwd te blijven. Omdat in veel kerken seksuele handelingen enkel binnen het huwelijk toegelaten zijn, houdt het celibaat dus volledige seksuele onthouding in. Voor het priesterschap in de Katholieke Kerk is het celibaat een vereiste, net zoals voor de intrede in een kloosterorde. Het idee is dat, doordat een persoon zich niet aan een aardse persoon bindt, een dichtere binding en een betere wijding van het leven aan God kan worden bereikt. Grote onzin, vind ik. Het leidt tot excessen, zoals seksueel misbruik. Veel Braziliaanse katholieke priesters hebben een relatie met een vrouw, of stiekem, met een man. Na ontdekking van schending van het celibaat stapt menig priester over naar de protestants/evangelische kerk, waar de pastors gewoon mogen trouwen. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat de Braziliaanse priesters al jaren strijden voor afschaffing van het celibaat. Om dat te bereiken stuurden 18.685 priesters in de 269 Braziliaanse bisdommen van het land begin 2008 nog een brief naar het Vaticaan. Uiteraard zonder resultaat.
Aanleiding voor de brief was onder meer de ontstane commotie na uitzetting van de 62-jarige Osiel Luiz dos Santos uit zijn priesterambt. Dat gebeurde in hetzelfde jaar 2008 in Goiãnia, in het centrale westen van Brazilië. Aartsbisschop Washington Cruz van de staat Goiás, waar Goiãnia de hoofdstad van is, nam die beslissing en voegde er aan toe dat alle kerkelijke huwelijken die Dos Santos na zíjn huwelijk binnen de godsmuren sloot, niet meer geldig zijn. En dat waren er heel wat, zo tegen de vierhonderd. De verbannen priester trad het verboden huwelijksbootje in op 27 september 1988 en ging gewoon door met het geven van missen, heilige communies en huwelijksplechtigheden.
Het verhaal van Dos Santos, die vijf kinderen heeft, is mooi. Op twintigjarige leeftijd begon hij met een priesteropleiding. Weer twintig jaar later, hij was al priester, ontmoette hij Cledma Maria de Castro. Liefde op het eerste gezicht en een huwelijk volgde (foto rechts, het gelukkige stel). De toenmalige aartsbisschop Antônio Ribeiro de Oliveira tikte hem op de vingers en dwong hem zijn priesterambt neer te leggen. Aan dovemansoren gericht, slechts een jaartje bleef Dos Santos wat op de achtergrond, daarna pakte hij met verve zijn kerkambt weer op. Tot de nieuwe aartsbisschop Cruz, die doorgaat voor een ´katholiek-streng-in-de-leer` er echt werk van maakte en Dos Santos definitief en zonder pardon tot in alle eeuwigheid van zijn priestergewaad ontdeed. Dat deed de man onnoemelijk veel pijn: ´´Wie volgens het celibaat wilt leven, moet dat doen. Wie het niet wilt, trouwt``, was zijn simpele maar afdoende commentaar. ´´Het huwelijk doet niets af aan de kwaliteit van mijn priesterambt.``
Dos Santos is zeker een ex-priester met gevoel voor humor. ´´Mijn vrouw betekent meer voor me dan iedere heilige``, katte hij in zijn commentaar na zijn uitstoting uit de kerk. Hoe heet die ex-priester ook alweer? Dos Santos. Dat betekent zoveel als ´De Heiligen`. Die naam zal hij houden, die kan geen aartsbisschop of een paus op welk aards leven waar dan ook van hem afnemen. Moge het een strale troost zijn. Amen.

Persoonlijke brief aan collega Ernste

2011-11-18T11:28:00.006-02:00

Beste Bert,

Hartelijk dank voor je immer positieve en onderbouwde reacties op Het andere Brazilië. Zoals die op ´Politie-actie tegen maffia in Rio de Janeiro` op 17-11-2011. Je schrijft: ´Inderdaad. De actie was uitvoerig aangekondigd, dus de drugshandelaars waren vertrokken. De beweging van B naar C was al ingezet. Een gemakkelijk succes voor de autoriteiten, waarvoor ze zich weer uitvoerig op de borst klopten`. Een reactie uit het hart gegrepen. Tussen ons gezegd, geschreven en gezwegen, soms baart de met name de internationale berichtgeving over mijn tweede vaderland mij ernstig zorgen. Een kritische houding ontbeert. Invallen in sloppenwijken in Brazilië is vaak en volkomen legitiem een journalistieke aanleiding om er over te berichten. Nieuws is nieuws, je weet het als geen ander. Beelden van het neerschieten door criminelen van een politie-helikopter in een favela in Rio de Janeiro zijn terecht de wereld overgegaan. Dat is al een tijdje geleden (foto boven). Actueler zijn de grootscheepse leger- en politie-acties om sloppenwijken te ontdoen van heersende professionele criminele organisaties. Met in het achterhoofd de komende Olympische Spelen en WK-voetbal in Brazilië. Maar waar blijft de kritiek en een scherpe analyse? Ben ik een zeikerd, te negatief? Lees ik niet goed? Natuurlijk, de ultra-linkse Braziliaanse pers zet kanttekeningen. Dat blijft echter marginaal. En internationaal? Het lijkt me op slechts vreedzaam volgen van het nieuws. Ik merk dan ook met name via Twitter dat veel Nederlandse liefhebbers en (beetje) kenners van Brazilië hoopvol zijn gestemd. Sloppenwijken die weer ademhalen, ontdaan van criminelen, ontdaan van het criminele juk. Het is waar, wie het Braziliaanse nieuws over het leven na politie-optredens in grote favela´s in São Paulo en Rio de Janeiro volgt, kan bijna niet anders tot genoemde conclusie komen. De situatie is verbeterd en verbetert. Het gaat de goede kant op, toch? Ik volg diverse Braziliaanse favela-sites, die erg leuk zijn, maar minder informatief, en luister naar radiostations en -piraten in sloppenwijken in São Paulo en Rio de Janeiro. Eenzelfde beeld doemt op. Opluchting, tevredenheid bij bewoners over de politionele schoonmaakacties. Nou dan, wat zeur ik? En, wie ben ik? Deskundig? Bezoek ik sloppenwijken, doe ik aan eigen waarneming? Neen, niet deskundig, bezoek die favela´s niet, woon er op honderden kilometers van af, in het centrale westen van Brazilië. Welk recht meet ik me aan? Maar Bert, ik ken de geaardheid van het beestje. Een Braziliaan is bovenal een optimistich mens. Een zwak lichtje in de duisternis wordt al snel een fel schijnende lamp. Een Braziliaan is ook bovenal trots op zijn land. Trots op het binnenhalen van Olympische Spelen, weet je nog wat voor feest het was in Rio na de bekendmaking ervan, nog meer trots op het komende wereldkampioenschap voetbal voor landenteams. Voetbal stroomt nu eenmaal door de Braziliaanse aderen. Daarbij, een Braziliaan houdt niet van kritiek, gaat daar moeilijk mee om. Je weet dat hier in dagelijkse gesprekken eerst oeverloos over koetjes en kalfjes wordt gesproken voordat mensen de euvele moed hebben om kritiek uit te spreken.
Ik schrijf het meerdere malen, val in herhalingen. Dat is niet goed. Maar ik wil benadrukken dat de Braziliaanse maffia en de Braziliaanse moderne georganiseerde misdaad zich niet zo gemakkelijk laten verjagen. Brazilië is enorm weids, heeft ondoordringbaar achterland. Waar beschermde indianenstammen wonen, die (gelukkig) geen weet hebben van de moderne wereld om zich heen. Waar moderne slavenarbeid bestaat, waar rijke herenboeren eigen wetten maken en eigen rechter spelen. Uitgerekend een perfecte schuilplaats voor criminelen. Het is maar een voorbeeldje.
Tot besluit. Ja, ik ben pessimistisch over een veilig(er) Brazilië in 2013 (voetbalevenement Confederations Cup), 2014 (WK) en 2016 (Olympische Spelen). Natuurlijk, de tijd zal het leren. Maar het is vroeg dag. Van mij mag de internationale pers meer en vooral kritischer schrijven over de Braziliaanse voortgang van het waarborgen van die door haar zo verheerlijkte en toenemende veiligheid. Misschien helpt het. Wat denk je Bert? Of ben ik toch te negatief, toch te Hollands, wellicht?

Hartelijke groeten van een collega uit een
afwisselend doornat en kurkdroog Goiãnia.

Bert Ernste is een freelance kwaliteitsjournalist, die afwisselend vanuit Utrecht en São Paulo werkt. Hij schrijft onder meer over Brazilië, Portugal, West Papua, Nederlands Nieuw-Guinea, media, bedrijfsjournalistiek en openbaar bestuur. En dat doet hij met veel kunde, zie zijn website (www.ernste.net). Ernste is behalve een aardig mens, een journalist die geen blad voor de mond neemt en weet waarover hij schrijft. Geen wonder, hij heeft ruim tien jaar ervaring in binnen- en buitenlandse journalistiek. Ernste schreef voor Het Financieele Dagblad, Economisch Dagblad, NRC Handelsblad en werkte voor radio en televisie.

Brazilianen kunnen niet schaken

2011-11-16T12:39:00.008-02:00

Dat is leuk. De internationale schaakbond Fide begint donderdag 17 november met het wereldkampioenschap jeugdschaken in Caldas Novas. Dat is vlakbij mijn woonplaats Goiãnia, in het centrale westen van Brazilië. De kampioenschappen worden gehouden in het bekende Thermas di Roma. Caldas Novas is een toeristisch plaatsje in de staat Goiás en vermaard om haar natuurlijke hete zwavelbaden. Thermas di Roma is een sjiek hotel in Caldas Novas met veel van die hete baden en met grote conferentiezalen. In een van die zalen zullen ongeveer 1100 jongens en meisjes uit 67 verschillende landen en in de leeftijden van onder acht tot en met achttien jaar strijden om diverse titels. Die zijn netjes verdeeld over diverse leeftijdsgroepen.
De laatste speeldag is zondag 27 november. Nederland vaardigt slechts twee junioren af, te weten Hugo ten Hertog en Anna-Maja Kazarian. Andere Nederlandse jeugdschakers blijven thuis of kiezen voor een ander toernooi. Thuisland Brazilië is present met maar liefst 127 jeugdige schakers. Mooie plek, Thermas di Roma (foto linksboven). Met sauna´s, whirlpools, golfslagbaden. Overbodig te schrijven dat zeker een fors aantal schakertjes zwemkleding mee zal nemen naar hun wedstrijden. Vitorio Chemin, Gilberto Milos en Giovanni Vescovi (foto rechts). Zegt u die namen iets? Neen? Geen wonder. De eerstgenoemde is meester, de andere twee zijn grootmeesters in het schaken. Uitleg voor niet schakers: meester en grootmeester zijn hoge titels die te verdienen zijn met het behalen van veel goede resultaten in erkende nationale en internationale schaaktoernooien. Met alle respect, echte grote potten breken die Braziliaanse topschakers op internationale toernooien niet. Een Braziliaanse wereldkampioen? Vergeet het, verre van dat. Het nietige Nederland kan zich daarentegen op de borst kloppen. Max Euwe was wereldkampioen van 1935 tot 1937. En later de nationale trots Jan Timman, die in 1974 de grootmeesterstitel behaalde en dichtbij de kandidaatmatches is geweest om het wereldkampioenschap. Timman stond in 1982 op tweede plaats van de wereldranglijst achter de grote Russische schaker Anatoli Karpov. Dat zegt geen Braziliaan hem na.
Op Wikipedia ´in het Nederlands` zijn diverse lijsten te vinden van schakers. Ook eentje met ´bekende schakers`. Daar zijn Nederlanders en Belgen buiten gelaten, die vormen samen een eigen lijst. Precies 630 mannelijke schakers worden genoemd op ´bekende schakers`. Slechts twee Brazilianen, ja, daar zijn ze weer, Gilberto Milos (foto rechts) en Giovanni Vescovi. De vrouwelijke lijst, weer zonder Nederland en België, telt 47 namen. Geen Braziliaanse staat er bij. Of die lijsten deugen? Ja, verzekert de schrijver van deze blog. Hij is gek van schaken, komt echter niet boven een bedenkelijk niveau van huis, tuin en keuken uit, maar weet donders goed wie wie is en wie wat betekent of heeft betekend in de (internationale) schaaksport.
Voor wie het weten wil. Mijn schaakleven telt twee absolute hoogtepunten: een keer simultaan gespeeld tegen mijn Nederlandse idool Jan Hein Donner en voor het regionale toenmalige dagblad Brabants Nieuwsblad de Nederlandse topschaker John van der Wiel mogen interviewen. Ik had geluk om te mogen spelen tegen die gekke Donner, die op 27 november 1988 in Amsterdam overleed. Ik zat heel lang geleden een jaartje op de Schaakclub Leusden. Leden mochten zich inschrijven voor een simultaan tegen een Nederlandse grootmeester. Het was voor het goede doel, georganiseerd door een Amersfoorts ziekenhuis. Ik werd ingeloot. Donner speelde tegen zo´n dertig amateurschakers tegelijk. Dat is simultaan schaken. Ik was kansloos. Ik herinner me dat ik na een zet of tien stiekem een toren van Donner van het bord haalde, achter zijn imposante rug. Hij verblikte of verbloosde niet, toen hij terugkwam aan mijn bord, speelde door alsof er niets was gebeurd en hakte mij alsnog in enkele zetten volledig in de pan.
Jan Hein Donner (foto rechts) was vooral bekend om zijn vlammende columns. Zo schreef hij in 1968 in het Nederlandse damesblad Avenue: ´Vroeg of laat moest het ervan komen. Ik heb het zien aankomen en ik heb het ogenblik van de definitieve uiteenzetting gevreesd vanaf het moment dat ik mij als medewerker verbond aan dit blad voor vrouwen. Hoe pijnlijk het ook is, wij mogen niet schromen de waarheid onder ogen te zien: Vrouwen kunnen niet schaken`. Het was de hippietijd, de tijd van de Dolle Mina’s, de tijd van ontwakende vrouwenemancipatie. Met zijn mening lokte Donner dan ook een golf van protest uit. Een kwade Dolle Mina schreef in een ingezonden brief in de Avenue: ´Meneer Donner, u discrimineert. U bedoelt eigenlijk te zeggen dat negers niet kunnen schaken`. Waarop de onvergetelijke Donner in een naschrift antwoordde: ´Nee mevrouw, u begrijpt mij niet goed. Negers kunnen wél schaken, maar negerinnen niet`. Discussie gesloten.
Brazilië kent op schaakgebied deze scheiding der seksen niet. Want vrouw of man, Brazilianen kunnen amper schaken. Donner zou gerust durven te schrijven dat alle Brazilianen niet kunnen schaken. Daarmee scoort hij zeker een half punt, om in schaaktermen te blijven. Ik leg het aan mijn Braziliaanse (schaak-)vrienden in goede vrede immer als volgt uit: ´´Weten jullie waarom jullie zo slecht schaken? Omdat schaken vooruitdenken is. Wie speelt zonder vooruit te denken, zal nooit een goede partij op het bord zetten en kan beter stoppen. En waar zijn Brazilianen meesters en grootmeesters in? Juist, in níet vooruitdenken.`` Discussie gesloten, schaakmat, leg de koning maar neer.

Zomerspelen: schending van mensenrechten

2011-11-15T10:32:00.006-02:00

Het is voor de goede zaak en het is volkomen terecht. Gedwongen uitzettingen mogen de Olympische Spelen in 2016 in Rio de Janeiro niet bezoedelen. Dat is de kop boven een officieel persbericht dat Amnesty International op maandag 14 november 2011 de wereld in stuurt. Een noodkreet ook, in een brief verwoord, aan het Internationale Olympische Comité (IOC). ´´De Braziliaanse organisatoren van de Spelen moeten stoppen met huisuitzettingen van honderden families rond Rio de Janeiro.`` Het is een feit en niet alleen in Rio de Janeiro. Ook voor de Confederations Cup in 2013 en het wereldkampioenschap voetbal voor landenteams in 2014 worden in verschillende delen van het land veelal oude wijken rond nieuwe of verbouwde en peperdure stadions met de grond gelijk gemaakt (foto geheel boven: jongetje kijkt lijdzaam toe hoe zijn huis wordt afgebroken). Noodzaak, vindt Brazilië, om zo betere toegangswegen te creeëren en de veiligheid te garanderen. Families die er tientallen jaren wonen, moeten weg. Het is een regelrechte schande.
Amnesty International focust zich op de Olympische Zomerspelen in Rio de Janeiro. De brief aan het IOC is door meerdere organisaties en groepen ondertekend, zoals activisten, plaatselijke bewoners en de nog jonge internationale mensenrechtenorganisatie Witness. ´´Gezinnen met een laag inkomen hebben hun huis verloren of dreigen die te verliezen vanwege verbetering van de infrastructuur ten behoeve van het internationale sportevenement``, zo opent de brief. ´´Het dwingen van mensen hun woning te verlaten zonder voldoende voorafgaande kennisgeving, zonder voorafgaand overleg en zonder het bieden van adequate alternatieven is in strijd met de olympische gedachte en in strijd met internationale mensenrechten.`` Amnesty windt er geen doekjes om. ´´Het IOC moet van haar invloed gebruikmaken een einde aan deze praktijken te maken voor het te laat is. Het IOC mag niet medeplichtig zijn aan schending van mensenrechten in haar naam en dient openlijk en ondubbelzinnig alle gedwongen uitzettingen in Rio de Janeiro te veroordelen.``
In die brandbrief voorbeelden. ´´De bouw van drie nieuwe busbanen, de TransOeste, TransCarioca en de TransOlímpica (foto links), werken rond het Maracanã-stadion en modernisering van het havengebied hebben al geleid door ernstige schendingen. Die werken gaan echter gewoon door. Bewonerscomités van onder andere Vila Autodromo en Arroio Pavuna vechten nu tegen dreigende huisuitzettingen.`` Onderzoek door onafhankelijke (internationale) instanties wijst uit dat wel degelijk geweld is gebruikt bij gedwongen huisuitzettingen, meldt Amnesty in haar persbericht, ´´hetgeen de autoriteiten in Rio de Janeiro categorisch ontkennen. Die stellen dat altijd voldoende overleg plaatsvindt.`` Amnesty wijst die ontkenning naar het land der fabelen. ´´In de ergste gevallen is zonder enige aankondiging begonnen met het afbreken van woningen.``
Dan volgt een uiteenzetting van gebeurtenissen in Restinga, een prachtig natuurgebied aan zee dat tegen Rio de Janeiro aanligt (foto rechts). Officieel heet het Restinga da Marambaia. Restinga betekent niets anders dan zandbank in zout water. Het is in gebruik door het leger, dat er onder meer oefeningen houdt. Restinga heeft 42 kilometer strand. Natuurlijk wonen daar ook mensen, er is zelfs een heuse favela, een sloppenwijk. In de brandbrief het volgende: ´´Bulldozers komen aan in het gebied op 22 oktober in 2010 en beginnen met het afbreken van huizen en kleine winkels (foto linksonder). Huizen en winkels die er al meer dan twintig jaar staan.`` Bewoner Edilson komt aan het woord. Hij beschrijft de invasie: ´´Om tien uur in de ochtend arriveren machines, politiemensen en zwaar bewapende legereenheden. Zij beginnen met het leeghalen van woningen. Weigert een bewoner mee te werken, dan zetten ze een bulldozer in om de deur open te breken. Vervolgens volgt arrestatie en sloop, is de mededeling.`` Conclusie: veel van de families in Restinga, die er in vrede woonden en werkten, hebben sinds die dag hun huis en haard en werk verloren. Herplaatsing van kinderen op andere scholen is niet gelukt, hetgeen resulteerde in maanden gemist onderwijs. Amnesty: ´´Oud-bewoners hebben geen alternatieve woonruimte gekregen, geen financiële compensatie en dat betekent schending van mensenrechten.``
Het is niet de enige plek in en rond Rio de Janeiro waar op die manier te werk wordt of is gegaan. De brandbrief besluit met: ´´Wij erkennen dat Rio de Janeiro een adequate infrastructuur moet installeren om het succes en de veiligheid van het WK 2014 en de Olympische Spelen in 2016 garanderen. Maar dat moet worden uitgevoerd in een geest van overleg en in samenwerking met de getroffen gemeenschappen. Om ervoor zorgen dat de rechten van de bewoners worden beschermd in het totale proces.``
De actie van Amnesty International staat snel op internet en ook in het Portugees. De organisatie staat zeker niet alleen in het signaleren van betreffende misstanden. Rodrigo Martins van het linkse en kwaliteitsmagazine CartaCapital schrijft er ook over. Hij doet dat op de website van CartaCapital. Weer schrijnende voorbeelden. Eén ervan: de 44-jarige Francisca de Pinho Melo woont in de buurt Recreio dos Bandeirantes in Rio de Janeiro en ontdekt in juni 2010 dat haar eenvoudige woning op het traject staat van de nieuwe buslijn Transoeste. Zij probeert te onderhandelen met de autoriteiten. Het levert geen succes op. In december van hetzelfde jaar gaat de woning tegen de grond. Ze krijgt 11.000 reais schadevergoeding. ´´Dat is niet eens voldoende om een schuur te kopen met één kamertje. Mijn hele familie heeft geen werk meer. We hebben alles verloren. Hoe moet ik de school voor mijn dochter betalen? We zitten in een huurhuisje nu, en dat kost alleen al 250 reais per maand.``

Politie-actie tegen maffia in Rio de Janeiro

2011-11-13T09:31:00.012-02:00

Circa vijftienhonderd zwaar bewapende Braziliaanse politiemensen hebben zonder ook maar één schot te lossen deze zondagochtend de 13de november in hun niet aflatende strijd tegen de georganiseerde misdaad drie krottenwijken in Rio de Janeiro bezet. Het zijn, op de eerste plaats de internationaal bekende favela Rocinha, en de aanpalende wijken Vidigal en Chácara do Céu. De zorgvuldig geplande operatie begon exact om tien minuten na vier uur in de nacht van zaterdag op zondag.
De politiemensen behoren voor het grootste deel tot speciale elite-eenheden, zoals Batalhão de Operações Especiais (Bope) en Batalhão de Choque (BP Choque). Het zijn eenheden die vallen onder de categorie ´binnen zonder kloppen`. Op genoemd tijdstip reden zeg maar gerust geblindeerde legervoertuigen de krottenwijken binnen, gesteund in de lucht door vier helicopters van de Militaire Politie en drie vliegtuigen van de Burger Politie. Het duurt vaak ´even` voordat actie wordt ondernomen in Brazilië, maar is het zover, dan gaat het met alle krachten denkbaar in de hoogste versnelling vooruit. Alle toegangswegen naar de drie favela´s zijn geblokkeerd om te voorkomen dat voornamelijk drugsdealers kunnen ontsnappen. Daarbij zijn ongeveer dertienhonderd politiemensen betrokken. Die ´krijgsmacht` moet ook zorgen voor rust en controle buiten de krottenwijken. Luitenant-kolonel Réne Alonso van Batalhão de Operações Especiais laat om tien voor half zeven op deze zondagochtend in Rio de Janeiro aan de verzamelde Braziliaanse pers weten dat Favela da Rocinha officieel in handen van de politie is. ´´Wij zijn nu op zoek naar drugs en wapens van criminelen``, zegt Alonso, ´´de situatie in de wijk is kalm, er heerst geen paniek onder de bewoners. We zijn nog niet begonnen met huiszoekingen, we kijken eerst in voertuigen en buiten de woningen.`` Tot (gewapende) conflicten tussen de maffia en politie is het nog niet gekomen. Wel is door criminelen liters olie op straat gesmeten waardoor verscheidene politievoertuigen niet verder konden.
Het doel van deze opzienbarende bijna militaire operatie is het uitbannen van de maffia in betreffende drie gemeenschappen. Volgens politiewoordvoerders wordt in Rocinha de meeste drugs van Rio de Janeiro verhandeld en zijn criminelen er al tientallen jaren heer en meester. Een extra alarm heeft de operatie versneld: de vlucht van criminelen van een andere grote sloppenwijk in Rio de Janeiro, Complexo do Alemão, naar Rocinha. De operatie dient eveneens te leiden tot vestiging van weer een speciale vredespolitiepost in favela´s in Rio de Janeiro, de negentiende in dit geval.
Brazilianen en speciaal de inwoners van Rio de Janeiro zullen de invallen in de krottenwijken niet zo bijzonder meer vinden. Het is al jaren oorlog in vooral de grotere favela´s in de internationaal bekendste stad van het land. Politie en leger tegen drugsbendes. Brazilie maakt de afgelopen bijna twee jaar enorme haast met een ´grote schoonmaak`, want de WK 2014 en de Olympische Spelen in 2016 kloppen aan de Braziliaanse voordeur. De Olympische Spelen spelen zich geheel in Rio de Janeiro af en dan moet veiligheid uiteraard hoog in het vaandel staan.
Rocinha ligt tussen de betere woonwijken Gávea en São Conrado ingeklemd, in het zuiden van Rio de Janeiro, tegen de kust. Rocinha zou 69.300 bewoners tellen, 34.212 mannen en 35.144 vrouwen, volgens de laatste officiële cijfers. Die kunnen niet nauwkeurig zijn, er is eenvoudigweg nooit een exact beeld te krijgen wie waar en hoe lang in deze wijken woont en verblijft. De stad Rio de Janeiro telt in totaal iets meer dan 6,3 miljoen inwoners. Het aantal ´woningen` in Rocinha blijft maar stijgen, van 16.999 in 2000 tot 23.404 in 2010. De favela is maar liefst 874.612 vierkante meter groot. Rocinha kent drie scholen en zelfs drie creches. Desondanks behoren de bewoners, en dat is geen wonder, tot de laagst opgeleiden van de gehele staat Rio de Janeiro.
Brazilië en de strijd tegen de misdaad, Brazilië en de te waarborgen veiligheid gedurende komende internationaal vermaarde sportevenementen. Blijft het pappen en nathouden? Blijft het een schaak- en steekspel tussen maffia en politie/leger? Iedere keer als weer een grote drugsbaas of crimineel wordt opgepakt, pakt Brazilië breeduit. Iedere keer als weer na tientallen arrestaties in het hele land een belangrijke criminele organisatie is opgerold, schreeuwt Brazilie victorie van de daken. Maar het lijkt te vergeten dat een vacuum in een macht altijd wordt opgevuld. De vraag naar drugs blijft, het aanbod dus ook. Handel in illegale wapens blijft, er zijn kopers genoeg. De operatie van deze zondag maakt de achillespees van de drugsoorlog duidelijk. Politie veegt in stad A krottenwijk B schoon. Criminelen vluchten van krottenwijk B naar krottenwijk C in die stad. Krottenwijk C wordt ingenomen. Criminelen wijken uit naar stad B. Enzovoorts, maakt u zelf het rijtje maar af. Want waar een markt is, is een weg. Vele weggetjes, zeker die smalle slecht begaanbare bijna onzichtbare steegjes in krottenwijken, leiden uiteindelijk weer naar Rome. Of beter geschreven, naar Rio de Janeiro. Het is wachten op de volgende zet. Van wit of van zwart.

Voetbaljournalistiek in Brazilië en Nederland

2011-11-02T13:25:00.006-02:00

Hugo Borst is een kanjer. Die Nederlandse (sport-)journalist kan schrijven (foto rechts). Of de lezer het met hem eens is of niet. Hij bijt weer lekker van zich af in zijn laatste column op de website van het AD. ´Voetbaljournalistiek is oorlog`, heet die column, gepubliceerd op woensdag 2 november 2011. Borst concludeert onder meer: ´Op de sportredactie van De Telegraaf na zijn de kranten en VI eensgezind over Oranje. Fascinerend om te zien hoe bijna iedereen die Bert van Marwijk en de 23 spelers zeven weken van dichtbij volgde er dezelfde mening op nahoudt. Al ben ik het er totaal mee oneens, ik respecteer de opinie van die ´volgers`...de standpunten van de ´volgers` zijn helder. Zij zijn diep onder de indruk geraakt van de prestatie van Oranje. Alle kwalificatiewedstrijden én zes wedstrijden op een WK zijn gewonnen`.
Duidelijke taal. Een ander fenomeen. Iwan van Duren (foto links). Hij is een gerespecteerd journalist van Voetbal International. Een goede ook. Ik ken Iwan persoonlijk, uit de tijd dat hij in De Kuip achter de goal op de noordzijde samen met zijn maatjes onze club Feyenoord volgde. Niet alleen thuis, ook uit. En fanatiek. Eén scene met hem zal ik nooit vergeten.
Het is dinsdag 25 mei 1993. Feyenoord is bijna kampioen, moet nog twee wedstrijden spelen en die winnen om PSV voor te blijven. Eerst de uitgestelde uitwedstrijd tegen MVV, op die gedenkwaardige zachte lenteavond in mei in Maastricht. Het is spannend. Gemiste strafschop van MVV, in de tweede helft komt Feyenoord op een 1-0-voorsprong. Wij staan achter de goal. Zo´n tien minuten voor het eindsignaal verlaat ik de tribune en ga buiten op een stenen trap zitten. Daar zit ook Iwan. ´´Ik kan het niet meer aanzien, te spannend``, zegt hij. Ik knik. Naar verloop van een minuut of twee besluiten we om de beurt te kijken hoe het gaat. ´´Nu moet jij``, maant Iwan. Bijna in de blessuretijd wordt het alsnog 2-0 (foto rechts, MVV-Feyenoord: Feyenoordverdediger John de Wolf vecht een robbertje uit met MVV-aanvaller Erik Meijer). Zes dagen later in Groningen, waar Feyenoord de landstitel pakt, heb ik Iwan niet gezien. Maar die lenteavond en die spanning, de ontlading nadien, zal ik nimmer vergeten. En Iwan evenmin. Mooie gast.
Van lente 1993 naar herfst 2011. Iwan van Duren heeft een idee: het geven van workshops/masterclasses en colleges voetbaljournalistiek. Het idee krijgt vorm en op donderdag 6 oktober begint in de Tilburgse Fontys Hogeschool Journalistiek de eerste van tien masterclasses. Voetbaljournalisten verlenen medewerking, zoals Willem Vissers van De Volkskrant en Tom Knipping van Voetbal International. Aan het einde van de cursus, zo melden de organisatoren ondere andere, ´´weet je bijna alles over het wedstrijdverslag, het interview, hoe journalisten en voorlichters met elkaar omgaan.`` Hugo Borst en Iwan van Duren. Twee Nederlandse journalisten die deugen en zich uitspreken over hun liefde voor voetbal en hun vak.
Voor hen moet Braziliaanse voetbaljournalistiek een ware gruwel zijn. Onafhankelijk? Kritisch? Onderzoeksjournalistiek? Doorvragen? Het zit anders in elkaar in het grootste Latijns-Amerikaanse land. Zeker, er zijn kritische voetbaljournalisten, columnisten (oud-speler Socrates bijvoorbeeld), maar zij blijven aan de zijlijn. Analyses van wedstrijden? Jawel, beperkt, geen echte diepgang. Het is voor Nederlandse journalistieke begrippen onvoorstelbaar dat anno 2011 in Braziliaanse dagbladen en op Braziliaanse internetsites immer het wedstrijdverslag bestaat uit een opsomming van wat er van minuut tot minuut gebeurt. En niet te vergeten, vermelding van de nieuwe posities van beide clubs op de ranglijst en wie hun volgende tegenstander is en waar.
Onvoorstelbaar ja. Want Brazilië is voetbalgek, voetbalgekker dan Nederland. Iedereen heeft een favoriete club, zelfs wanneer zij of hij geen verschil ziet tussen buitenspel en een doeltrap. Die dat wel ziet, luistert tijdens wedstrijddagen naar de radio, kijkt thuis of in een bar naar een live-uitzending via de kabeltv van de favoriete club of gaat natuurgetrouw naar het stadion. Wie dat allemaal mist, blijft nooit lang onwetend van uitslagen. Voetbal is gespreksonderwerp nummer één in Brazilië, wat het weer is in Nederland. Luttele minuten na een eindsignaal op straat rondvragen naar een uitslag biedt soelaas. En toch houdt de geschreven pers vast aan wedstrijdverslagen, die in Nederland al tientallen jaren niet meer worden geschreven. Ik herinner me de gevolgde lessen sportjournalistiek op de School voor de Journalistiek in Utrecht. Tijdens die lessen werd benadrukt dat het bij het schrijven van een wedstrijdverslag toch echt gaat om een kundige analyse. En geen opsommig van wie wanneer scoort. Dat was,voor de goede orde, beginjaren tachtig, vorige eeuw.
Het WK 2014 in Brazilië is in aantocht. Dankbaar onderwerp voor een kritische journalistieke benadering. Onderwerpen zat. Ricardo Teixeira is baas van de Braziliaanse voetbalbond en zou zichzelf verrijken met opbrengsten van wedstrijden van ´zijn` nationale elftal. Zou? Het ís zo. Publicaties verschijnen, copieën van persoonlijke rekeningafschriften. Maar er gebeurt niks. Omdat voetballers, voetbaltrainers, voetbalvoorzitters te heilig zijn. Omdat Brazilianen een directe kritische benadering verafschuwen, het is tegen hun cultuur in.
Het is zondag 30 oktober 2011. Via een illegale streamer volg ik op de laptop de live-uitzending van FC Groningen-Feyenoord. Met commentaar van Ron de Rijk (foto rechts). Die zich verstout om aan het einde van de eerste helft op te merken dat deze wedstrijd al gespeeld is. Het staat 3-0 voor Groningen, het wordt uiteindelijk 6-0. De Rijk heeft het gelijk aan zijn zijde, maar zou als sportcommentator in Brazilië op staande voet worden ontslagen. Diezelfde dag kijk ik op de televisie in mijn huisje in mijn woonplaats Goiãnia naar Vasco da Gama tegen São Paulo. Een klassieker, Rio de Janeiro tegen São Paulo en ook nog twee clubs die bovenaan aan de eredivisie strijden om het kampioenschap. De voetbalcommentatoren, in Brazilië altijd twee per wedstrijd, putten zich uit in superlatieven. Het lijkt genant, misschien is het zo, misschien valt het me niet meer op na negen jaar Brazilië. De wedstrijd eindigt in 0-0, soms is het spel amper om aan te zien. Veel gehark op het middenveld, buitenspelers die amper adequaat worden aangespeeld, aanvallers die te veel willen en daardoor weer balverlies lijden. De commentatoren houden zich daar niet mee bezig. Ze zien het wel, maar kritiek? ´´Wat een prachtig idee om die bal zo te spelen, jammer dat die aanvaller net even verkeerd stond.`` Tja. Omgekeerde wereld. Het zijn de commentatoren die een wedstrijd spannend houden. Ook een manier. Na afloop van de wedstrijd krijgen spelers direct een microfoon onder en een camera voor de neus. Heet van de naald. Directe emoties. Uitspraken verzanden al te vaak in clichés. Doorvragen is van een totaal andere wereld. Toch kijk en luister ik ernaar, sla het nooit over.
Het Braziliaanse nationale voetbalelftal (foto rechts) zit in een diepe dip. Het speelt voor geen meter. Tweeënhalf jaar nog, dan trappen die elf af voor het eigen WK in São Paulo. Brazilië zal nooit verder komen dan hooguit een achtste of kwartfinale. Gezien de huidige kwaliteiten. En de vooruitzichten zijn somber. Het tweede eigen WK kan zo maar een drama voor 190 miljoen voetbalgekke Brazilianen worden. Gelukkig snel jij me te hulp, Hugo. Aan het einde van genoemde column stel je: ´Grofweg, merk ik aan mensen die per mail reageren, valt Nederland op te delen in twee categorieën: realisten/feestvierders én romantici/idealisten. Het verhoudingspercentage is, schat ik, 66%-33%, in het nadeel van de romantici/idealisten. Zouden de 16 miljoen bondscoaches mogen stemmen hoe het Nederlands elftal verder moet dan stond de uitslag vast: met resultaatvoetbal`.
Beste Hugo, de spijker op de kop. Het is perfect verwoord. Het is tevens hét verschil tussen Braziliaanse en Hollandse voetbalbeleving. Romantici en idealisten? Dat zijn Brazilianen. Ze verafschuwen resultaatvoetbal. In de aanval en doelpunten maken, is het credo. Ze beseffen terdege dat Brazilië niet meer het Brazilië is van Carrincha, Pelé, Ronaldo, Romário, Socrates, Zico. Zorgen alom. Maar ze geloven heilig in hun zesde wereldtitel in juni 2014. Net als de ´Braziliaanse volgers`, om jouw termen te gebruiken. Omdat ook zij deel uitmaken van het zo romantische en idealistische volk.

Ex-president Lula begint met chemokuur

2011-10-31T10:03:00.006-02:00

De in zijn land immens populaire Braziliaanse ex-president Luiz Inácio Lula da Silva begint vandaag, maandag 31 oktober 2011, met een chemokuur tegen een kwaadaardig kankergezwel in zijn strottenhoofd. De 66-jarige Lula ondergaat de kuur in het Hospital Sírio Libanês in São Paulo, een befaamd peperduur particulier ziekenhuis met uitstekende medici. Een ziekenhuis ook dat al veel Braziliaanse beroemdheden heeft ontvangen.
Lula is acht jaar president geweest van Brazilië, van 1 januari 2003 tot 1 januari 2011. Dilma Rousseff, partijgenote van Lula, volgde hem op en is daarmee de eerste vrouwelijke president van Brazilië.
Lula besloot vrijdagavond 28 oktober naar het ziekenhuis Sírio Libanês te gaan. Hij had veel keelpijn. De ex-president woont in São Bernardo do Campo, op slechts 22 kilometer van São Paulo. Na een serie onderzoeken kwam er snel duidelijkheid: een kankergezwel in zijn strottenhoofd met een diameter van drie centimeter. Arts Roberto Kalil Filho, die Lula onderzocht, laat weten dat de ex-president tachtig procent kans heeft om van het gezwel af te komen. ´´Hij is behalve de aandoening verder kerngezond``, aldus de arts. De Braziliaanse arts Artur Katz, volgens de Braziliaanse pers een van de meest gerespecteerde oncologen in zijn land, zal de behandeling van Lula leiden. De ex-president is niet in paniek, maar vertelde wel aan zijn directe omgeving en beste vrienden dat hij bang dat de kuur ten koste gaat van diens stem. Die angst is te begrijpen. Lula reist na zijn presidentschap binnen- en buitenland af om er lezingen te geven en toespraken te houden over uiteenlopende politieke, economische en sociale onderwerpen
Lula is gisteren, zondag, gewoon thuis geweest. Samen met familie. Hij ontving geen visites, op aanrading van de staf in het ziekenhuis, om zo zijn stem te sparen (foto boven, Lula met een kleinzoon in de armen zondag in zijn woning). Ongetwijfeld keek hij ´s middags via de kabel naar de verrichtingen van zijn favoriete voetbalclub Corinthias uit São Paulo. Die won moeizaam thuis met 2-1 van Avai en nam daardoor de koppositie in de Braziliaanse eredivisie over van Vasco da Gama uit Rio de Janeiro, dat thuis met 0-0 gelijk speelde tegen Sáo Paulo.
Lula is niet de eerste in zijn familie die aan de wrede ziekte lijdt. Juni dit jaar verloor de ex-president zijn oudste zus Marinete da Silva, die op 72-jarige leeftijd stierf ten gevolgde van longkanker. De ex-president heeft met nadruk gesteld dat hij alle openheid verwacht van zijn artsen.
Op Facebook is deze dagen een morbide grap gesignaleerd. Een foto van Lula met Braziliaanse presidentssjerp (foto rechts) en daaronder een Portugese tekst die in het Nederlands vertaald hier op neer komt: ´Campagne: Lula laat zich door SUS behandelen. Haha`. SUS staat voor Sistema Único de Saúde en is 1988 in het leven geroepen. Gratis gezondheidszorg voor iedere Braziliaan. Zo´n 6500 ziekenhuizen in heel Brazilië vallen onder SUS. Patiënten die geen geld hebben voor een behandeling in een particulier ziekenhuis gaan en moeten daar wel heen. Met als gevolg overvolle ziekenhuizen, te weinig medisch personeel, te weinig medicijnen en ellenlange wachtlijsten. De grap is afkomstig van militanten in Brazilië. Zij vallen over het feit dat de politiek zeer linkse Lula naar een ´elite-ziekenhuis als Sírio Libanês` gaat.
Het is een minderheid, die deze grappen waardeert. Maar die minderheid is te begrijpen. Vooral de laatste maanden verschijnen in de Braziliaanse pers, op de Braziliaanse televisie, werkelijk schrijnende beelden van staatsziekenhuizen waar patiënten in gangen in stoelen en op dunne matrassen in nauwe hete gangen dagen wachten op een plekje in de enige en slecht uitgeruste operatiekamer (foto linksboven). Artsen maken overuren, zij weten het ook niet meer. Geen geld.
De meerderheid van het Braziliaanse volk houdt zich echter deze dagen niet bezig met problemen in de publieke gezondheidszorg. Alle ogen en oren zijn gericht op het zien en horen van goed nieuws uit dat elite-ziekenhuis. Dat Lula snel voor honderd procent beter wordt en hij zijn stem voor honderd procent zal behouden. Een absoluut markante stem. Lula slist namelijk en dat past hem als geen ander.

Waterplezier in Brazilië

2011-10-27T12:57:00.010-02:00

Het is herfst in Nederland. Bladeren vallen van de bomen. Een nieuwe en waarschijnlijk strenge winter in het verschiet, mogen de voorspellingen van meteorologen kloppen. Het is lente in Brazilië. De regentijd begint, bomen en struiken geven nieuw leven aan overheerlijke vruchten. Een wellicht weer erg natte zomer ligt in het verschiet. Rivieren lopen over, ongetwijfeld weer overstromingen die de laatste jaren voor veel ellende zorgen. Complete dorpen onder water, mensen raken huis en haard kwijt en ze hebben al zo weinig. Wat een gekke wereld. Als Nederlanders in hun eigen landje opgewonden de schaatsen onderbinden om een tochtje op bevroren water te maken, moeten Brazilianen in hun eigen continent op hetzelfde moment het vege lijf redden voor massa´s niet bevroren water. Wat kan het toch verkeren.
Maar het draait ditmaal niet om de ellende dat water teweeg kan brengen, maar om de vreugde. Om waterplezier. En wat is er dan mooier dan een mooie lauwe schone zee, een mooi schoon wit strand en een mooie warme zon? Als het om (zonne-)baden gaat. Zeg het eerlijk. Niets toch? Geen zwembad, geen meer, geen rivier kan daar tegen op. Maar is het echt waar? Ontboezeming vooraf. Ik ben gek op water. Altijd geweest. Wat dat betreft zit ik in Brazilië gebeiteld. Het enorme land, meer dan honderdvijftig maal groter dan Nederland, heeft water om te baden in alle varianten denkbaar. Daar maak ik, als het even kan, dan ook dankbaar gebruik van. Zwembaden, warmwater-zwavelbaden, zeeën (Brazilië heeft 7.200 kilometer kustlijn, reken de strandwinst maar uit), meren en grote rivieren die op binnenzeeën lijken en verborgen riviertjes in het binnenland waar de vissen over de voeten zwemmen en het water gewoon te drinken is. Prachtig.
In Nederland veel naar de zee geweest. In de tijd dat ik in Roosendaal woonde en werkte, vaak naar de Zeeuwse stranden, zoals Dishoek (foto rechts). Maar ook naar Vlissingen, uiteraard Scheveningen en feestpaviljoens in Zandvoort, in de pubertijd naar een strandfeest in het Noordhollandse Bergen aan Zee, naar Ameland en Texel. In Nederlandse rivieren en meren heb ik nooit een duik genomen. Vanwege toename van vervuiling vraag ik me af of er nog wel schone rivieren of riviertjes in Nederland zijn waar een bad aan te raden is. Wie het weet, mag het me schrijven.
In Brazilië heb ik veel geluk. Mijn huis zal in drie verschillende staten, in drie verschillende plaatsen, staan. In de hoofdstad Goiãnia van de boerenstaat Goiás in het centrale westen, in het toeristendorp Porto Seguro aan zee, het zuiden van de staat Bahia, en in Poços de Caldas, het zuiden van de staat Minas Gerais. Drie plaatsen met veel badwater in de omgeving (foto boven, waterval in Poços de Caldas). Daarbuiten ken ik de stranden van Rio de Janeiro redelijk tot goed en ben eens een lang weekeinde in Búzios geweest.
Een nadere uiteenzetting over zee en strand in Brazilië. De mooiste stranden liggen in het noorden en noordoosten van het land. Dat zal geen geheim zijn voor een beetje Braziliëkenner. Op de stranden van Ipanema, Leblon en Copacabana in Rio de Janeiro valt altijd wat te beleven, maar het predikaat bounty krijgen ze van mij niet. Niet indrukwekkend. Daarentegen wel echt Rio de Janeiro. Op hete dagen en in het weekeinde bomvol. Met aparte gedeeltes om te (voet-)volleyen. Met knappe hoertjes, met gauwdiefjes uit favela´s (oppassen op uw spulletjes), de krottenwijken, met plaatselijke beroemdheden, met hele grote families. Het is aan te raden om bijna niks mee te nemen naar die stranden en baden in de zee af te wisselen met strandwandelingen. Om het volk van Rio in bijna naakt maar vol ornaat te bewonderen (foto rechtsboven, een vol strand op Copacabana).
Wie geen probleem heeft om in Rio de Janeiro in een bus of auto te stappen voor een rit van 165 kilometer, zou een keer naar Búzios moeten. Búzios is een schiereiland met een lengte van acht kilometer en kent 23 verschillende stranden en die zijn absoluut fraaier dan die in Rio. Het is wel erg toeristisch, maar dat is geen nadeel. Genoeg strand voor iedereen. Indrukwekkend zijn de kleinere strandjes, omgeven door rotsmassieven (foto links). Er is langs te zwemmen, maar dan moet je wel echt kunnen zwemmen. Dan kun je hier en daar een rots in en dat is adembenemend. De Braziliaanse vriend die mij uitnodigde voor een weekeindje Búzios zal ik nooit vergeten. Hij kende de stranden en het dorp. Met zijn auto reden we even buiten de bebouwde kom. ´´Ik zal je wat laten zien``, zei hij. Een stief kwartiertje en hij zette de auto neer op een type rotsplateau. ´´Uitstappen en meekomen``, gebood hij. Gedwee achter hem aan. ´´Kijk hier maar naar beneden``, wees de vriend met zijn rechterhand. Niet te geloven, wat een uitzicht. Ik telde zeventien strandjes, diep beneden mij. Schitterend, geen woorden voor. Ik zal hem vragen waar die plek precies was, dat weet hij zeker nog. Voor eventuele liefhebbers.
Andere stranden om nooit te vergeten, zijn te vinden in Santo André (foto rechts). Een onbekend vissersdorpje, vijfentwintig kilometer ten noorden van Porto Seguro, het zuiden van Bahia. De stranden van Porto en de dichtbij gelegen plaatsen Trancoso en Arraial d´Ajuda zijn bekend, vaak druk en fraai. Maar die in Santo André zijn maagdelijk en zeker nog fraaier. In het half jaar dat ik in Porto heb ik gewoond, ben ik er meerdere keren geweest. Eerst met een pont over de rivier João de Tiba, die uitmondt in de zee. Een gammele bus in voor een kilometer of vijftien landinwaarts. Het plaatsje laten voor wat het is en in niemandsland uitstappen. Een seintje aan de chauffeur is genoeg en de bus stopt. Door een soort mangrovebossen, een soort moeras, een door planten overwoekerd pad volgen. Oppassen, het is echt een weg banen. De lucht van zout water is te ruiken, het ruisen van de zee ook. Het nauwelijks zichtbaar pad gaat ongemerkt over in strandzand. De zee is dichtbij. Nog wat varens wegslaan en daar is het uitzicht der uitzichten. De beste bounty. Het is eb, het strand is breed en loopt honderden meters de zee in. Het water kabbelt, dit deel van Brazilië is beroemd om een rustige zee. Geen mens te zien. Geen strandstoel. Geen afval. Zeevogels verzorgen een balletvoorstelling in de lucht. Voor een allenig mens.
Het pleit lijkt beslecht, in voordeel van de zee. Wat kan nog meer indruk maken? Naar Aruanã dan maar, landinwaarts, een plaatsje met ruim zevenduizend inwoners aan de Rio Araguaia in de staat Goiás. Op slechts 310 kilometer van mijn huidige woonplaats Goiãnia. Rio Araguaia is een van de grotere rivieren in Brazilië, is exact 2.114 kilometer lang en er wordt de meeste vis van het land gevangen. In de vakantiemaanden juli en augustus is het laag water, het verschil kan tot zo´n zeven meter oplopen vergeleken met de regentijd in december. Enorme zandvlakten vallen droog en de creatieve Brazilianen bouwen daar complete houten barakken, bars en hutten op (foto boven). De vakantie vierende Brazilianen dagen in grote getalen op.
Met een Braziliaan mee die een motorboot heeft. Motorboot achter zijn auto en op weg naar Aruanã. Een uurtje of vier en de boot ligt in het water. Rio Araguaia (foto geheel boven). Dat betekent vliegende vissen, een soort dolfijnen, een soort steltlopers op zandvlaktes die niet bebouwd zijn. Plots oorverdovend gekrijs in de lucht. Het doet pijn aan de oren. Kleine groene papegaaien vliegen over. Op volle snelheid. Een groene wolk.

Ook toekans verblijden ons. Die vliegen aanzienlijk langzamer, zijn dus langer waar te nemen, oogsten meer bewondering. Ruim een uurtje varen en we zijn alleen op de rivier. Links en rechts oerwoud, er is goed te zien tot welke hoogte het water in december kan komen. Een oeroud cliché dient zich aan, wanneer de mens een bezoek brengt aan natuur die hem of haar overweldigt: wat zijn wij toch nietig.
Maar vanwaar het idee om een blog over waterplezier te schrijven? Nog geen vierentwintig uur geleden lag deze schrijver in een rivier. Het gevolg van een onaangekondigde ´uitnodiging` van kroegbaas en vriend Zé. Hij baat in zijn eentje al zo´n twintig jaar een onooglijk cafeetje uit in mijn woonwijk. Sluit en opent wanneer het hem uitkomt. Ik kom er graag en veel. Gisteren zat ook de baas van de aanpalende supermarkt op het terras bij Zé. ´´Zijn we weg?``, vroeg superbaas op gebiedende toon aan cafébaas Zé. ´´Waar naartoe?``, vroeg de aangesprokene. ´´Naar de rivier, gasflesje staat al in mijn busje. Jij hebt vlees en rijst, ik heb tomaten en ui. Even wat bier kopen, da´s alles. Zijn we nou weg?``, herhaalde de superbaas, nog indringender.
Zé begon haastig met het naar binnen dragen van terrasstoeltjes en -tafeltjes. Of er een klant aan een tafeltje zat of niet, het interesseerde Zé geen moer. Die klanten zijn het overigens gewend. ´´En jij gaat mee, zet je fiets ook maar in het café``, zei Zé tegen me. Het was geen vraag, geen aankondiging, maar een gebod. Ik haalde me schouders op en deed wat hij zei. In het vieze oude ooit gele busje van supermarkt Maravilha rijden we Goiãnia uit. Ik achterin, half liggend, half zittend op een verhoging. Busje heeft alleen voorin een bank. Voor chauffeur en bijrijder. Over een asfaltweg, een kilometer of acht. Dan gaat het linksaf, geen asfalt meer, maar een weg met kuilen, modder, rode aarde. Twintig minuten hobbelen we op snelheid door het glooiende binnenland van Goiás. Niks te zien, weilanden met koeien afgewisseld door dichte bossen.
Superbaas drukte op de rem: ´´We zijn er.`` Ik snapte er niks van, stapte uit. Rivier? Waar? Zé lachte zijn tanden bloot. ´´Hierheen!`` Een modderig pad, levensgevaarlijk, steil naar beneden. Beide heren daalden als klimgeiten af, met koeldoos bier en etenswaren en de gasfles. Welja. Voetje voor voetje waagde ik het er op. En ja hoor, eenmaal beneden, daar stroomde die, de rivier. Het wordt een eentonig verhaal, maar weer perfect. Gewoon met shortje en onderbroek het water in. Beide baasjes hielden schoenen en sokken aan. Omdat op de bodem van dergelijke riviertjes scherpe stenen en wortels van bomen kunnen liggen. Ik had slippers aan, dat werkte dus niet, die blijven steken in de modderige bodem. Maar ik ken dit soort rivieren (foto rechts). Weer voetje voor voetje, voorzichtig voelen en zoeken naar een hardere zandbodem. Altijd is er stroming, die naarmate de dag verstrijkt, sterker wordt. Goed uitkijken. Wie het gewend is, kan ermee spelen. Dicht tegen de ene kant aan stroomopwaarts lopen, het is meer schuifelen, en dan een duik, diagonaal met de stroom mee naar de andere kant. Een paar forse zwemslagen op het juiste moment. Voilá. Eén met de natuur. Heerlijk. De baasjes frituurden varkensvlees en rijst. Tomaten werden in rivierwater gewassen. Bordjes niet nodig, een mens heeft handen om mee te eten. Eén hand als bord, de ander als lepel. Klaar.
Rivier of zee? Strand of binnenland? Wat is nu mooier? Het is me in Brazilië om het even. Niet alleen een zee of een rivier wint het. Niet alleen het water an sich. Het is het hele pakket, de omgeving, de natuurschoon. Brazilianen die in het uitgestrekte binnenland wonen, dicht bij een rivier met zandbanken, zeggen over een uitje naar waterplezier: ´´We gaan vandaag naar het strand.`` Dan nemen ze echt geen vliegtuig naar de kust. Dan gaan ze naar hun eigen rivier, hun eigen zandbank. Is dat niet mooi genoeg?

Brazilië op weg naar WK 2014 (4)

2011-10-24T13:12:00.022-02:00

Het is een eenmalige aanbieding. Geen grap, het is bloedserieus. Nederlandse televisie- en filmmakers opgelet. Wilt u via deze blog snel reageren. Wie het eerst komt. Het gaat om het maken van een ultieme reportage over Brazilië op weg naar haar tweede wereldkampioenschap voetbal voor landenteams. Te denken valt aan een drieluik. Of een film van anderhalf uur. Die zal geen seconde vervelen en meer, die zal ongetwijfeld in de prijzen vallen. Een draaiboek zal ik in samenwerking met de producent maken. Ik woon in Brazilië, ken het land, de gebruiken, spreek de taal, kortom, om in stijl te blijven, weet hoe het balletje rolt. Om een tipje van een draaiboek-sluier op te lichten, volgen alvast enkele rake schoten voor de boeg.
Het is belangrijk om de onderwerpen goed af te bakenen. Voor alle duidelijkheid. Die onderwerpen kunnen zijn: 1: infra-structuur, te weten onder andere (her-)bouw stadions, aanpassing vliegvelden, aanpassing wegennet, capaciteit hotels; 2: perikelen rond het Braziliaanse elftal, te weten kritiek op coach Mano Menezes (foto linksboven), slechte resultaten in oefenwedstrijden, kwaliteit huidige selectie; 3: De Braziliaan in opspraak, te weten sportminister Orlando Silva en grote baas Ricardo Teixeira van de Braziliaanse voetbalbond en gedoe rond regels van de FIFA (daarover later meer); 4: De Mening, over hoe denkt het volk over het WK, hoe denkt het puikje van de sportjournalistiek over het WK, hoe denken oud-spelers/trainers die minstens een van de vijf WK-titels op hun naam schreven, over de kans van Brazilië over drie jaartjes. 5: De Veiligheid, over hoe denkt Brazilië die optimaal te kunnen garanderen?
Waarom een dergelijke reportage? Omdat Brazilië er werkelijk van alles aan doet om de aanloop tot de aftrap in juni 2014 filmisch spannend te houden en omdat er werkelijk van alles mankeert en telkens weer nieuwe beren op de weg verschijnen (lees op Het andere Brazilië de blogs Brazilië op weg naar WK 2014 nummertje 1 tot en met 3 en Nog duizend dagen tot het WK). Welke beren? Ik zal ze aan u voorstellen.
De FIFA maakt donderdag 20 oktober 2011 de speelschema´s bekend van de Confederations Cup in 2013 en het WK in 2014, beiden in Brazilië. De Confederations Cup staat sinds 1992 iedere vier jaar op de voetbalkalender en gaat vooraf aan het WK. Een toernooi tussen de kampioenen van de zes overkoepelende continentale voetbalbonden (AFC, CAF, CONCACAF, CONMEBOL, OFC en UEFA), aangevuld met de wereldkampioen en het organiserende land. Iets meer uitleg. De FIFA beschouwt de Confederations Cup, op het WK na, als het belangrijkste toernooi. Toch wordt het gevecht tussen de continentale kampioenen nog niet voor vol aangezien, mede door een aantal weigeringen in het verleden van onder andere Spanje en Italië om deel te nemen. Tegenstanders vinden dat het nog een zinloze extra belasting is voor de topspelers. Bovendien maakte de FIFA in 2004 bekend dat de Zuid-Amerikaanse en Europese kampioen vanaf 2005 niet meer verplicht zijn om mee te doen. Brazilië won de ´onbelangrijke` cup drie keer: in 1997 in Saoedi-Arabië, 6-0 in finale tegen Australië, in 2005 in Duitsland, 4-1 in finale tegen Argentinië en in 2009 in Zuid-Afrika, 3-2 in finale tegen Verenigde Staten.

Die Confederations Cup mag dan sterk ondergeschikt zijn aan het WK, voor Brazilië is het niet minder dan één grote test, over twee jaar tussen 15 en 30 juni. WK-stadions dienen klaar te zijn, onvangst en veiligheid van de deelnemende landenteams en supporters moeten optimaal zijn, vliegvelden aangepast voor internationaal verkeer. Om maar wat te noemen. Zijweggetje, maar veel betekend; grapje op Braziliaanse tekening boven. Maffia bereidt zich voor op de Olympische Spelen in 2016, een ander groot internationaal evenement in Brazilië en wel in Rio de Janeiro. Bandieten leren Engels, om zo beter gringo´s te kunnen overvallen.
Terug naar de beren. De FIFA wijst de stadions in Brasilia (hoofdstad van Brazilië), Fortaleza, Belo Horizonte en Rio de Janeiro (finale) aan voor wedstrijden voor de Confederations Cup. Met als reservestadions die in Salvador en Recife. Een speelschema is er nog niet.
Het WK een jaartje later. De aftrap van de eerste wedstrijd is op donderdag 12 juni om vijf uur ´s middags in het gloednieuwe luxe en dure stadion, nu nog in aanbouw, van de befaamde Braziliaanse voetbalclub Corinthias in São Paulo (foto boven, maquette van stadion). Het Braziliaanse elftal zal er spelen tegen een nog onbekende tegenstander. Gejuich in São Paulo, want het is lang onzeker geweest of die openingswedstrijd er gespeeld zou worden. Oorzaak van die onzekerheid? De voortgang van de bouw van het stadion, de centjes die ervoor nodig zijn, groen licht van de FIFA. Maar dan. Het is zeker dat Brazilië in Groep A zit (in totaal zijn er acht groepen van vier landenteams). In de groepsfase speelt Brazilië achtereenvolgens in São Paulo, Fortaleza en Brasilia. Wordt het land eerste in Groep A, dan volgt een achtste finale in Belo Horizonte, een kwartfinale in Fortaleza en een halve finale weer in Belo Horizonte. Wordt een tweede plaats in Groep A behaald, dan volgen de duels om achtste, kwart- en halve finale respectievelijk in Fortaleza, Salvador en São Paulo. Opletten nu. Slaagt Brazilië erin de halve finale te winnen, dan speelt het de finale in Rio de Janeiro, in het vernieuwde Maracanã.
Leiden in last. Of eigenlijk, Rio de Janeiro in last. De cariocas, zoals de inwoners van Rio zichzelf noemen, zijn boos. Brazilië móet die finale halen wil het een keertje in hun stad spelen. Dat is absurd, vinden ze, en eigenlijk hebben ze groot gelijk. Haalt Brazilië die finale niet, dan zal het niet in Rio, niet in het Maracanã, de Braziliaanse voetbaltempel van alle tijden, optreden. Een grove schande. De beroemde Braziliaanse oud-voetballer Zico (foto rechts), tegenwoordig trainer van Irak, bemoeit zich ermee, net als vele andere voetbalberoemdheden in zijn land. Zico vindt dat Brazilië minstens een wedstrijd in de beginfase van het WK-toernooi in Rio de Janeiro moet spelen. Het laatste woord is nog niet gesproken.
Hinkstapsprongen. Brazilië wil bier verkopen binnen de stadionmuren. Geen fijn idee, vindt FIFA. Brazilië wil kaartjes voor wedstrijden aan Braziliaanse studenten en ouderen met korting verkopen. Dat is regel in het land. Studenten krijgen op vertoon van studentenpas vaak korting van vijftig procent. Weer geen fijn idee, vindt FIFA. Het schiet nog steeds niet op met die Algemene Braziliaanse Voetbalwet, die allerlei WK-zaken regelt. Komt eraan, geen paniek, zeggen verantwoordelijke Brazilianen, inclusief presidente Dilma Rousseff. Een afgevaardigde in de Braziliaanse Tweede Kamer bijt harder van zich af. ´´Wat denkt de FIFA wel, hier alles zomaar regelen? Wij zijn groter dan de FIFA!`` Niet zo´n fijne uitspraak, vindt FIFA.
De Braziliaanse minister Orlando Silva van Sport (foto links) is het aanspreekpunt voor de FIFA aangaande het WK in 2014. Orlando Silva komt deze maand oktober in opspraak, hij zou corrupt zijn en grote sommen geld in ontvangst nemen voor onder meer onderhandse uitbestedingen. Militaire politieman João Dias zegt in het Braziliaanse magazine Veja dat die Orlando in de garage van zijn bloedeigen ministerie pakken bankbiljetten aanpakt. ´´Hij is een bandiet``, aldus Dias. Presidente Rousseff praat met ruim een uur met hem op vrijdagavond 21 oktober in Brasilia. Orlando weet de beschuldigingen te weerleggen, zegt in de pers dat er geen enkel bewijs is, en blijft op zijn post. Rousseff haalt opgelucht adem, zij heeft in acht maanden al vijf van haar ministers noodgedwongen zien vertrekken, wegens (vermeende) corruptieve praktijken. Orlando lijkt voorlopig gered, FIFA beetje gerustgesteld. Slechts enkele dagen later zal Orlando toch het veld ruimen voor Aldo Rebelo, die van huis uit journalist en schrijver is.
Van die beren. Terug naar het draaiboek. Met natuurlijk introductiebeelden in zwart wit van de verloren WK-finale tegen Uruguay in 1950 in het Maracanã. Met meer beelden van hetzelfde stadion, in kleur, actueel. Maracanã weer op de schop, voor het WK in 1950 werd tot op de finaledag gewerkt aan de betonnen kolos. Beelden van de staking van de werknemers daar, voor betere werkomstandigheden. Beelden van de wel minder geworden maar zeker niet afgelopen oorlogen van politie tegen (drugs-)maffia in krottenwijken in Rio de Janeiro en São Paulo. Veiligheid. Hoezo veiligheid? Beelden van gevolgen van technische problemen op internationale luchthavens. Enorme files, bizarre wachttijden, geen vliegtuig stijgt meer op of landt. Voetballers op weg naar een volgende wedstrijd in een ander stadion blijven aldus steken.
Genoeg. Niet alles weggeven. Wel dit. Wat de reportage zonder meer een extra dimensie zal geven, is de manier waarop de Braziliaan zich uitdrukt. Ook voor een camera. Vol vuur, met drukke gebaren, met gezichtsuitdrukkingen. Liefde voor de bal, het zich hem in de genen. Een reportage die niet alleen over een WK in een Latijns-Amerikaans land gaat, maar tevens de ziel bloot kan leggen van ruim 190 miljoen Brazilianen. Draal niet langer beste reportage- en filmmakers. Sla uw slag. Jullie kunnen vanuit Nederland voor een paar eurocenten per minuut al bellen naar mijn vaste telefoon: 0900-0929, daarna (00) 55 6236420149. Voor goede orde en goede zaak: dag en nacht bereikbaar.

Ajax-Feyenoord

2011-10-21T11:52:00.008-02:00

In de nacht van zaterdag 15 op zondag 16 oktober is in Brazilië de zomertijd voor 2011 ingegaan. De klok een uur vooruit. Dat betekent ´nog maar` vier uur tijdsverschil met Nederland. Dan kan ik een uurtje langer op bed blijven liggen op zondagochtend, in mijn woonplaats Goiãnia in het centrale westen van Brazilië. Of dat een zegen is, ach. Mijn lief is er in ieder geval blij mee. Het is ook wat, vijf uur tijdsverschil. Speelt mijn cluppie Feyenoord op zondagmiddag in Nederland om half een, wat een absurd tijdstip toch, dan gaat de wekker in Goiãnia om zeven uur. Een half uurtje later begint voor mij de wedstrijd, die ik goed kan volgen op mijn laptop via een streamer. Met perfect Engels commentaar.
Het is nu vrijdagochtend half elf precies als ik deze woorden aan deze blog toevertrouw. Minder dan 48 uur en in die verschrikkelijke ArenA in Amsterdam begint de zoveelste voetbalklassieker Ajax-Feyenoord. Voor de competitie wel te verstaan. Van de circa zeshonderd wedstrijden van Feyenoord die ik in pakweg 23 seizoenen in binnen- en buitenland heb gevolgd, is uit tegen Ajax altijd een gang naar Canossa geweest. Een drama. Een week ervoor uiterst gespannen naar die wedstrijd toeleven, in de hoop een keer te winnen, tegen beter weten in, om na het eindsignaal nog chagrijniger en nog meer gespannen zo snel mogelijk Amsterdam te verlaten. Wederom verlies. In de oude Meer, in het Olympisch Stadion, in de ArenA, overal heb ik Feyenoord zien verliezen van die vermaledijde thuisclub. Geen lichtpuntjes? Jawel. Zondag 1 mei 1983 in het Olympisch Stadion, met die verschrikkelijke sintelbaan (foto rechts), een 3-3-gelijkspel. Wereldwedstrijd, in de stromende regen. Ik merkte niet eens dat ik nat werd. De laatste Ajax-Feyenoord waar ik bij was voordat ik naar Brazilië emigreerde, was op zondag 5 april 1998. We wonnen zowaar met 1-0 in de ArenA. Terug in Rotterdam: groot feest.
Goeie ouwe tijden. Nu woon ik al jaren in Brazilië, op ruim 11.000 kilometer van De Kuip, de Maas, Rotterdam-Zuid. Maar Feyenoord blijf ik trouw, noodgedwongen op afstand. Het is niet makkelijk om Feyenoordsupporter te zijn. Daar weten de Feyenoordsupporters alles van. In Brazilië is mijn cluppie niet bekend, niet bemind. Dat kan er nog wel bij. Als ik met een oud Feyenoordshirt en broekje door de straten fiets in Goiãnia, ermee op een terrasje ga zitten, zal niemand een sein van herkenning geven. En dat in een land waar voetbal niet eens echt overdreven van levensbelang is. PSV ja, die club van de Brazilianen Ronaldo en Romário, en Ajax van Cruijff en Van Basten. Feyenoord met Van Hanegem, Wimpie Jansen? Nee. (Op de foto links Jansen in duel met Cruijff, uit de oude doos).
Mensen, waar maak ik me toch druk over. Feyenoordshirt en -broekje zijn schoon. Grote meegenomen Feyenoordvlag van mijn laatste landskampioenschap in 1999 hangt over de bank. We gaan er voor, natuurlijk. Dat moet, dat is het stromende rood-witte bloed. Lief wordt zeker gewaarschuwd. De regels zijn als volgt. Bij verlies geen gezelligheid, geen geknuffel. Niets vragen over de wedstrijd, de afloop, het scoreverloop. En laat die rijst in de verpakking. Bij winst of gelijkspel mag alles. Zo simpel liggen de zaken.
De wedstrijd begint hier om half negen ´s ochtends, plaatselijke tijd. Het laatste fluitsignaal klinkt dus om kwart over tien. Kan een hele dag feest worden. En zondag is al de leukste dag van de week in Brazilië. Nu naar de super om de hoek. Daar zijn de blikken bier vandaag in de aanbieding. Brahma, heerlijk Braziliaans merk. Lekker koud zetten, bovenin de ijskast. De wekker hoef ik zaterdagavond zeker niet te zetten. Voor deze wedstrijd heb ik me nooit verslapen. In Nederland en in Brazilië, zomertijd of geen zomertijd.

Naschrift op zondagochtend half elf, plaatselijke tijd in Goiãnia. Het is 1-1 geworden. Niets om over te klagen. Geweldig resultaat voor de jonge jongens uit Rotterdam. Via streamer gekeken en via Facebook veelvuldig chatcontact met vriend en medesupporter Paul Bode, die in Panama woont. Die arme ziel moest drie uur vroeger op dan ik, kwart over vijf ´in de nacht`. De regen hier is opgehouden, een mager zonnetje verwarmt Goiãnia. De douche maar eens opzoeken en daarna in Feyenoordkledij een mager biertje drinken, ergens buiten op straat. Of die Feyenoordvlag met me meegaat? Wat dacht je dan?

Kijkgenot in Brazilië

2011-10-20T13:48:00.005-02:00

Braziliaanse televisie is niet te vergelijken met Nederlandse televisie. Kwaliteitsprogramma´s van een NOS, een VARA en een VPRO? Vergeet het maar. VARA-series als Deadline (foto rechts) en Overspel? Vergeet het maar. Heel af en toe op kleine onafhankelijke kanalen een goede film of dito reportage. Maar dan moet de kijker wel een (duur) abonnement op de kabel nemen. Sesc TV bijvoorbeeld. Een toppertje. Reportages over kunst, balletuitvoeringen, live klassieke muziek. Over het algemeen is het echter armoede troef. Wat domineert, is het pakket met die eeuwige Braziliaanse soaps, zo´n zes per dag op verschillende zenders, inclusief herhalingen, veel live voetbal, Formule I, hengelsport en tenenkrommende familieprogramma´s.
O ja, Big Brother natuurlijk, maar die rechten ervan zijn mooi gekocht in Nederland. Brazilianen willen het niet weten, maar bij de aftiteling staat het duidelijk: Holanda, Endemol. Bewijs is mooi bewijs. Elf Braziliaanse Big Brothers zijn al uitgezonden. Inschrijven voor aflevering twaalf kan nog tot komende maandagavond 31 oktober, acht uur. Via internet. Het machtige Rede Globo zendt de nieuwe Big Brother begin volgend jaar uit. De concurrentie zit niet stil. Rede Record heeft er het volgende op gevonden: A Fazenda. De boerderij, betekent het. Een trouwe copie van Big Brother, gesitueerd op een nagebouwde boerderij. Beiden zijn enorme hits. A Fazenda heeft er slechts vier afleveringen op zitten. Detail: wie Big Brother wint, gaat met 1,5 miljoen Braziliaanse reais naar huis, wie A Fazenda wint met maar liefst twee miljoen. Tja, je moet wat in een concurrentiestrijd, niet waar?
Verder op het Braziliaanse televisiepad. TV Brasil Central is een zendgemachtigde uit mijn woonplaats Goiãnia. Bekend als TBC en te vinden op Kanaal 13. TBC zegt zelf gespecialiseerd te zijn in regionale journalistiek en sport. Niet alleen nieuws en achtergronden over Goiãnia, hoofdstad van de Braziliaanse staat Goiás in het centrale westen van het land. TBC covert de gehele staat Goiás, zoals dat in journalistieke termen heet. Het heeft, een alweer tenenkrommend, sportprogramma over het wel en weer van de lokale en regionale professionele voetbalclubs. Maandag tot en met vrijdag in de lucht om één uur ´s middags en zeven ´s avonds, zaterdag om één uur ´s middags en zondagavond om tien uur ´s avonds. Een gezelschap van drie voetbalspecialisten geven hun mening. Oeverloos geouwehoer. Gezever van de bovenste plank. Slechte journalistiek, reportages die over niets gaan, herhaling van zetten.
Maar iedere vrijdagavond, precies om tien over half tien, zit ik in opperste verrukking voor de buis. Dan dient het muisstil te zijn in het huisje, waar mijn vriendin en ik wonen. Dan begint het wekelijks terugkerende Pelos bares da Vida. Vrij vertaald: via de bars van het leven. Presentatie: José Guilherme Schwam (foto linksboven). Ook op Kanaal 13 van TV Brasil. Pelos bares da Vida en José, het zijn twee liefdes op het eerste gezicht. Zo´n absurd slechte televisie, het is ongelooflijk. Zo werkelijk stuitend dat ik geen uitzending meer kan overslaan.
Al achttien jaar oud is Pelos bares da vida. De naam is met opzet gekozen. Omdat in restaurants, bars en lunchrooms het leven zich afspeelt, volgens initiatiefnemer en presentator en journalist José. Aan een tafel in die gelegenheden worden zaken gedaan, wordt het leven besproken, ontstaan liefdes, eindigen liefdes. Dat klopt. Wat niet klopt, is het programma. Het is één grote hielenlikkerij op een diep beschamende manier. José kan er helemaal niks van. Heeft prachtige oneliners, die hij altijd herhaalt en die nergens op slaan. De mooiste is als hij weer eens een succes van weer eens een grote firma in Goiãnnia voor het voetlicht van de camera brengt. Hij interviewt de directeur van dat bedrijf. Maar eerst die inleiding. ´´Beroemd en bekend in heel Goiãnia, nee, in de hele staat Goiás, nee, in de hele wereld``, zegt hij steevast. ´´O mundo inteiro.`` Geweldig. Iedereen glimt. De dikbuikige en slecht bespraakte presentator begint vervolgens met stroop te smeren. De directeur moet zich daarna echt dringend wassen, de man zit helemaal onder.
José houdt van afwisseling in zijn programma. Minstens drie verschillende reportages per aflevering gaan over bijeenkomsten van belangrijke (zaken-)families in en rond Goiãnia. Prachtig zijn ze. Uh, een jubileum van de onderdirecteur van de grote koekjesfabriek Mabel of een gouden huwelijksfeest van de directeur van de grote rijstfabrikant Arroz Cristal. Geen interviews. Een aankondiging van José en dan gaat het los. Beelden van het feest, uiteraard in een peperduur hotel of conferentie-oord, waarvan uiteraard meerdere malen de naam en het logo in beeld komen. De camera zwenkt van tafel tot tafel. Genodigden in hun nette kloffie op de televisie. Gemaakt gelukkige glimlachjes.
Wat deze reportages zo helemaal af maken, zijn die achtergrondmuziekjes. Van die behangdeuntjes, jawel, u kent ze, toch ook te beluisteren in grote Nederlandse warenhuizen? Mijn verrukking stijgt tot kookpunt. Iedere keer weer wrijf ik mijn ogen. Die willen het maar niet geloven. Na afloop kwekt José: ´´En dat gebeurt nou allemaal in Goiãnia, ons geliefde Goiãnia.`` In het Braziliaans-Portugees: ´´Nossa querida Goiãnia.`` Zonder enige schaamte, integendeel, uit volle overtuiging. De man meent het. Ik klap hard in de handen. Als dat geen zeldzaam indrukwekkende Braziliaanse televisie is. Dat vind je mooi niet op een Nederlandse zender. Wedden?

Rógerio Ceni: de feiten

2011-10-18T18:26:00.009-02:00

Stadion Serra Dourada in Goiãnia is met bijna 24.000 voetballiefhebbers goed gevuld. Geen wonder. Het is een mooie zondagnamiddag, deze 17de oktober 2011, even geen regen, niet te heet, lekker zonnetje. En op het programma staat Atlético Clube Goianiense-São Paulo. Atlético, zo wordt de thuisclub genoemd in Goiãnia. De enige van de stad die in Serie A speelt, de Braziliaanse eredivisie. Atlético is een dreumes, maar doet het fantastisch. Ontsnapte de club vorig jaar op miraculeuze manier aan degradatie, dit seizoen gaat het boven verwachting. Met nog slechts negen van de achtendertig wedstrijden staat Atlético op de tiende plek en dat geeft recht op meedoen aan de Copa Sul-Americana. Dat is het Latijns-Amerikaanse equivalent van de UEFA Cup. De verwachtingen zijn hooggespannen deze zondag. De dreumes tegen titelkandidaat São Paulo, met grote namen, met spelers die voor het Braziliaanse nationale elftal uitkomen.
Een kwartiertje voor de aftrap. Spelers van beide clubs komen het veld op. Een gedenkwaardig tafereel. De 27-jarige Atlético-keeper Márcio Luiz Silva Lopes Santos Souza, kortaf Márcio, zoekt zijn collega Rógerio Ceni (op foto boven links Márcio, rechts Rógerio). De markante doelverdediger van Sáo Paulo. Hij ziet hem, loopt op hem af en omhelst hem. Het is een eerbetoon. Het is geen geheim, voor Márcio is Ceni een ware held. Een idool, een meester. Ceni accepteert de omhelzing. Márcio laat vooraf in de Braziliaanse pers weten zo graag een penalty te willen nemen tegen Rógerio. Het is zijn droom. Het zal weer niet gebeuren deze zondag. Dreumes Atlético weet titelkandidaat São Paulo met 3-0 te verslaan. Het derde doelpunt komt voort uit een strafschop. Márcio neemt die niet, hij heeft last van rugpijn na een actie kort ervoor. Het publiek schreeuwt hem toe, maar Márcio is niet vermurwen. ´´Het teambelang staat voorop``, zegt hij na afloop van de wedstrijd en na die derde goal laat hij zich vervangen. ´´De volgende keer dan maar``, verzucht de symphatieke doelman van Atlético. Resteert één vraag: wie is toch die verdraaide Rógerio Ceni?
Pato Branco is een Braziliaanse stad met 73.148 inwoners en ligt in het zuidwesten van de zuidelijke staat Paraná. Een aangename, rustige en schone stad op 760 meter boven de zeespiegel en met gemiddelde temperaturen die schommelen tussen de veertien graden in juli en tweeëntwintig graden in januari. Hertha Ceni bevalt in Pato Branco van haar vierde zoon. Dat gebeurt op maandag 22 januari 1973 exact om half elf ´s avonds. Rógerio heet die vierde en zijn sportgekke vader Eurydes heeft uiteraard geen flauw benul wat voor brilliante toekomst de nieuwe boreling te wachten staat.
Dat sport in huize Ceni populair is, blijkt alleen uit de liefde die de jonge Rógerio aan de dag legt voor tennis en voetbal. Nog geen vijf jaar en hij krijgt serieuze tennisles van papa. Op school doet hij mee aan voetbaltoernooien. Het zaad is gezaaid, de passie groeit. Rógerio is acht jaar als hij zich opgeeft voor de voetbalschool Grêmio Estudantil Patobranquense. Op zoek naar werk verhuist de familie Ceni in 1985 naar het stadje Sinop in de staat Mato Grosso. Rógerio ontdekt een nieuwe passie: volleybal. Op jonge leeftijd begint de jonge Ceni als manusje van alles op de Braziliaanse bank Banco do Brasil in zijn woonplaats. Daar wordt hij uitgenodigd voor het voetbalelftal van de bank. Hij maakt er furore en stapt over naar de plaatselijke trots Sinop Futebol Clube, een onbetekend cluppie. Op zeventienjarige leeftijd wordt Rógerio daar ontdekt als groot keeperstalent, dat resulteert in een uitnodiging van het gerenommeerde São Paulo. De jonge Ceni loopt vrijdag 7 september 1990 voor de eerste keer in zijn leven het professionele trainingskamp van São Paulo binnen. Om er nooit meer weg te gaan.
Rógerio Ceni zal zich ontpoppen als de best scorende keeper van de wereld (foto links). In officiële wedstrijden, volgens regels van de Fifa. Strafschoppen en vrije trappen zijn het pakkie aan van Ceni. Zaterdag 15 februari 1997 de eerste. Uit een vrije trap, de 2-0 thuis tegen Hermínio Ometto om het staatskampioenschap van São Paulo. Zondag 27 maart 2011 de honderdste. Een schitterend genomen vrije trap die een 2-1-winst betekent op aartsrivaal Corinthias, in São Paulo, wederom om het kampioenschap van die staat. Uitleg. Na afloop van de landelijke competities in Brazilië, begin december, worden in alle 26 staten en het federale district van het Latijns-Amerikaanse continent de eigen staatskampioenschappen gehouden.
Rógerio gaat die 27ste maart terecht uit zijn dak, het stadion viert feest, vuurwerk wordt afgestoken. De keeper trekt zijn keepersshirt uit en wuift ermee naar de supporters. Dat komt hem op een gele kaart te staan van de onbegrijpende scheidsrechter. Tot op de dag van vandaag heeft de met São Paulo vergroeide Rógerio al 103 doelpunten gemaakt. Bijna de helft uit strafschoppen, de rest uit vrije trappen. Wie die honderd in elf minuten video wil terugzien: http://www.youtube.com/watch?v=ZRL9K6Z7UwQ.
Nog een mijlpaal, nog een datum. Het houdt niet op. Woensdagmiddag 7 september 2011 om vier uur speelt Rógerio zijn duizendste officiële wedstrijd voor zijn club (foto rechts, trofee na duizendste wedstijd). In Serie A, thuis tegen Atlético Minas Gerais. Het wordt 2-1 voor São Paulo, Rógerio zal niet scoren. Het kan niet altijd feest zijn. Dat geldt ook voor zijn optredens in het Braziliaanse nationale elftal. Zeventien in getal, tussen 1997 en 2006. Tot grote daden komt hij niet. Invalbeurten, keepen in kwalificatiewedstrijden. Geen goal. Maar hij mag zich wel één keer wereldkampioen noemen, in 2002. Rógerio Ceni. Hij ís São Paulo. Brazilië draagt hem op handen. Nooit ernstig in opspraak, fideel, sport- en clubman in hart en nieren. Symphatiek. Hij is een voorbeeld, zegt de Braziliaanse sportpers. Het is maar al te waar.
Ontboezeming. Ik heb niks met de club São Paulo, ik heb niks met de stad São Paulo. Ik heb alles met Flamengo uit mijn favoriete Braziliaanse stad Rio de Janeiro. Het stoelt nergens op. Ik ken Rio, ik ken São Paulo nauwelijks. Maar ik geef toch lekker af op die ´metropool van de harde werkers`. Ongenuanceerd? Zeker. Maar het mag, zeker als het over voetbal gaat. Gezonde rivaliteit, gezonde afkeer. Het geeft kleur en stof tot heerlijke oeverloze voetbaldiscussies. Maar eerlijk is braaf, ook ik draag die Rógerio in mijn hart. Verdorie. Tennis, volleybal, scorende keeper. Het valt me nu pas op. Na de bal, bestaat er nog een sportfenomeen in het leven van Rógerio Ceni. Het net.

Dag van het Kind

2011-10-13T06:36:00.015-03:00

Het is woensdag 12 oktober 2011. Op Braziliaanse kalenders wordt die dag niet in de gebruikelijke zwarte kleur, maar in het rood aangegeven. Dat betekent een (nationale) feestdag. Buurtsupers blijven slechts tot een uur ´s middags open, gemeentelijke loketten zijn gesloten. Het is de Dag van het Kind. En kinderen in Brazilië staan op een voetstuk. Aandacht én aandacht. Speelgoedwinkels doen enorm goede zaken. Die blijven deze woensdag bijna de hele dag open. Want veel mama´s en papa´s moeten hard werken voor de kost en zien geen kans een presentje te kopen vóór de feestdag. Dat moet noodgedwongen op de Dag van het Kind zelf.
Het levert prachtige Braziliaanse televisie op. Reportage over een uitpuilende grote speelgoedwinkel met twee verdiepingen in São Paulo. Totale chaos. Ouders zeulen met kinderen door een verstopte winkel. Niemand kan geen kant meer op, zo lijkt het. Een meisje van zo´n acht jaar trekt mama en papa mee naar een hoek waar allerlei poppen wachten op kopers. ´´Die wil ik hebben``, zegt ze, ook voor de televisiecamera. Mama en papa moeten over andere mama´s en papa´s en andere kinderen heen klauteren om bij hun dochtertje en de gewenste pop te komen.
Niemand met een geïrriteerd gezicht, iedereen lacht, niemand klaagt. Bedenk wel, in Brazilië is het volstrekt normaal om ´ineens` van gedachten en wensen te veranderen. Wil je een auto? Hier heb je een dinky toy. Klaar. Niks daarvan. Kijk daar, die videogame heb ik nog niet. Ruilen! Of nee, zal ik toch maar voor die voetbalschoenen gaan? Kinderen weten zich geen raad in luilekkerland. En hun ouders? Die leggen een eindeloos geduld aan de dag.
Winkeliers op hun beurt wrijven zich in de handen. Ze zouden in het hele land bijna acht procent meer omzetten dan de vorige Dag van het Kind. ´´Dat gaat door tot en met Kerstmis``, verwachten ze. Daarbij merken de winkeliers op dat de al weken durende staking van bankpersoneel in het hele land wel roet in het eten gooit. Banken zijn dicht, mensen kunnen niet bij hun geld. Volgens onderzoek zou bijna tachtig procent van de ouders een cadeautje voor hun kroost kopen. Weer voor een televisiecamera zegt een jonge vader, die werkt in de bouw, in weer een propvolle winkel: ´´Veel geld heb ik niet, maar ik ga zeker wat kopen voor de kinderen. Mijn vader gaf nooit presentjes. Hij verdiende niet genoeg. Ik herinner me goed al mijn vriendjes die wél cadeaus kregen en wat ik daarbij voelde.``
Een type Braziliaanse consumentenbond wijst mama´s en papa´s er op goed uit de doppen te kijken. Want prijzen van dezelfde merkartikelen kunnen nogal variëren van winkel tot winkel. Soms tot tachtig procent. Vergelijk eerst, is de raad. En let daarbij op aanwezigheid van etiketten met officiële zegels. Is het speelgoed veilig voor het kind, staat er een leeftijd op. Geen overbodige opmerking. Speciale controleurs nemen ieder jaar weer duizenden verpakte speelgoedartikelen in beslag. Op die artikelen een vals etiket of helemaal geen. Zonder ook maar één aanduiding over uit welk materiaal het artikel bestaat en of het bijvoorbeeld niet gevaarlijk is als het kind er in bijt. Sommige ouders zijn erg fanatiek en letten overal op, anderen halen de schouders op en kopen op goed geluk.
Het allerbelangrijkste blijven de blijde gezichtjes van de kinderen. Die glimmen van genot en dat staat voorop. Geen twijfel mogelijk, het is feest. In vele steden verzorgen gemeentebesturen speciale kinderkermissen. Met trampolines, gratis suikerspinnen en optredende clowns. Het kan allemaal niet op. Televisiejournaals maken de hele dag alsmaar durende en vervelende reportages van springende en lachende kinderen. Die overweldigende vrolijkheid krijgt een forse domper na het volgende politiebericht. Een nieuwslezer leest monotoon voor: De politie vindt woensdagochtend zeer vroeg na een anonieme tip in een zilveren Escort (foto links) een dode jonge vrouw met achterin twee ongedeerde slapende kinderen. De wagen staat onder een boom in de berm van de GO-070, de weg die de plaatsen Goiânia en Goianirais met elkaar verbindt, in het centrale westen van Brazilië. De vrouw blijkt de achttienjarige Jaqueline Moraes da Cruz te zijn. Ze moet al meer dan acht uur dood zijn wanneer de politie haar vindt. De twee kinderen zijn ruim twee jaar en acht maanden oud. Gruwelijk detail op een politiefoto: een zuignap van een van de kinderen ligt in gestold bloed van mams.
Met twee schoten wordt de jonge vrouw om het leven gebracht. De bestuurder is spoorloos. De linkerportier van de auto staat wagenwijd open. In eerste instantie verdenkt de politie die bestuurder van de moord. Hij zou de echtgenoot van de dode vrouw zijn. Beide kinderen worden na bezoek aan een ziekenhuis naar een opvangcentrum gebracht. Daar spreekt een kinderpsycholoog met de oudste. Die heeft het telkens over ´´ze sloegen mama en namen papa mee.`` De politie denkt nu aan een afrekening in het drugscircuit. De vader van de vermoorde vrouw laat namelijk weten dat zijn schoonzoon zijn baan als metselaar heeft opgegeven om zich bezig te houden met de verkoop van drugs. Einde bericht. Het is de Dag van het Kind in Brazilië, deze 12de oktober. Een feestdag. Op kalenders rood gekleurd.

Een week in het kort

2011-10-08T09:30:00.003-03:00

Zaterdag 8 oktober: In een door gestaag vallende regen kletsnat Costa Rica verslaat het Braziliaanse nationale voetbalelftal in een vriendschappelijk duel de thuisploeg met slechts 1-0. De enige goal komt van de voet van wonderboy Neymar in de veertiende minuut van de tweede helft (foto rechts, vreugde na die goal). Regen of geen regen, winst of verlies, het maakt Costa Rica allemaal niets uit. Het land loopt uit voor de wedstrijd. Geen wonder. Het is de eerste tegen het geliefde Brazilië na vijftig jaar. En het Braziliaanse elftal? Dat probeert amechtig na slechte resultaten in oefenwedstrijden weer een eigen gezicht te creëren.

Vrijdag 7 oktober: De Federale Politie van Brazilië onderzoekt zeker vijftien bekende nationale sportlieden en muzikanten vanwege belastingontduiking. De politie noemt geen namen om te voorkomen dat ze wordt belemmerd in dit naar eigen zeggen grootscheeps onderzoek. De verdachten zouden geld op buitenlandse rekeningen zetten en dure geïmporteerde auto´s kopen. Voetballer Kleberson, oud-speler van de Braziliaanse selectie, is een van de verdachten. De politie nam van hem een Jeep Hummer in beslag. Een ´professionele` criminele organisatie zou het witwassen van de Braziliaanse beroemdheden regelen.

Donderdag 6 oktober: Over de hele wereld zijn vorig jaar ruim 468.000 moorden gepleegd. Dat maakt het VN-bureau voor drugs- en criminaliteitsbestrijding (Unodc) bekend. Inwoners van landen in de Amerika's en in Afrika lopen de meeste kans om slachtoffer te worden van moord. In Brazilië zijn 43.909 mensen vermoord. Dat cijfer dateert van 2009. Over 2010 zijn nog geen statistieken bekend. Brazilië pakt een derde plaats in Latijns-Amerika, dat dertien landen telt. Venezuela en Colombia staan respectievelijk één en twee op de ´moordlijst` van de VN.

Donderdag 6 oktober: De afdeling Chirurgie van het ziekenhuis Universitário Clementino Fraga Filho in het noorden van de stad Rio de Janeiro is op last van autoriteiten gesloten. Na onderzoek van het Medisch Toezicht van de staat Rio de Janeiro bleek de afdeling het niet zo nauw neemt met de voorgeschreven hygiëne. Chirurgisch materiaal is onvoldoende gesteriliseerd en levert gevaar op voor de volksgezondheid, aldus de onderzoekers. Het ziekenhuis is vermaard en maakt onderdeel uit van de eveneens vermaarde staatsuniversiteit van Rio de Janeiro. Directie geeft geen commentaar.

Woensdag 5 oktober: De harddrug Crack is een levensgroot probleem voor zeventig procent van alle Braziliaanse gemeenten. De goedkope drug wint nog steeds aan populariteit. Al na één keer gebruik kan de gebruiker verlaafd raken. De regering van de noorderlijke staat Minas Gerais begint met een speciaal hulpprogramma. Arme families die een verslaafd familielid willen laten behandelen, kunnen een maandelijkse bijdrage van 900 reais in de kosten daarvan tegemoet zien. Dat geld gaat bijna in zijn geheel naar een kliniek waar verslaafden worden behandeld voor druggebruik. Negentig reais blijft over om vervoer te kunnen betalen naar de kliniek waar het betreffende familielid is opgenomen.

Dinsdag 4 oktober: Drie gewapende overvallers maken circa honderd wapens buit na een overval op het beveiligingsbedrijf Internacional Security in de westelijke wijk Butantã in de metropool São Paulo. De ongemaskerde overvallers dringen op klaarlichte dag het bedrijf binnen, nemen een werknemer onder schot en eisen wapens. Ze vluchten in een kleine zwarte personenwagen. Ze vergeten niet het interne veiligheidscircuit van het bedrijf onklaar te maken. En Brazilië blijft maar proberen om (illegaal) wapenbezit onder de burgerbevolking terug te dringen.

Maandag 3 oktober: Eén dode en vier gewonden, onder wie twee politiemensen. Dat is het gevolg van een avondlijke schietpartij tussen militaire politie en criminelen in de westelijke buurt Vila Kennedy van de stad Rio de Janeiro. De politie komt tussenbeide na een melding van weer een confrontatie tussen twee bendes. De ene heet Terceiro Comando Puro (TCP) en de ander Comando Vermelho (CV). Het Derde Pure Comando en het Rode Comando vechten vaker in genoemde buurt. Het gaat daarbij om heerschappij over een belangrijke plek voor handel in verdovende middelen in de krottenwijk Metral. Rio de Janeiro is trots op zichzelf na een ´grote schoonmaak` van politie en leger in grote krottenwijken in de stad. Maar blijkbaar trekt niet alle drugsmaffia zich wat aan van die grote schoonmaak.

Zondag 2 oktober: Het lijkje van een pasgeboren baby verdwijnt op mysterieuze wijze uit het ziekenhuis Hospital das Clínicas de Niterói. De ouders zijn in alle staten. Niterói ligt op steenworp afstand van Rio de Janeiro. De baby wordt op 21 september te vroeg geboren, weegt slechts 490 grammetjes, en overlijdt na zes dagen. Het lijkje wordt overgebracht naar een streng bewaakt mortuarium van het ziekenhuis. De ziekenhuisdirectie erkent dat al tijden wordt gesproken over installatie van beveiligingscamera´s in het mortuarium, maar zegt: ´´We zien het nut er niet van in; in de twintig jaar van het bestaan van ons hospitaal is nooit iets ernstigs voorgevallen.``

Nagekomen bericht: Zaterdag 8 oktober: Onze vijf maanden zwangere buurvrouw vraagt aan mijn vriendin of ze even wil kijken op haar computer hoeveel een vliegticket kost naar Belém. Deze hoofdstad van de noordelijke staat Pará ligt op 2046 kilometer met de bus van onze woonplaats Goiãnia. Zij wil er met haar man met kerstmis dit jaar heen omdat familie er woont. Vriendin kijkt en brengt buurvrouw op de hoogte van de mogelijkheden. Ze is blij verrast. ´´Zeshonderd reais voor twee personen maar? Heen- en terugreis? Niet duur.`` Dan trekt ze een zuur gezicht. ´´O jee, de banken staken nog steeds. Dat betekent dat ik geen geld kan halen. Hopelijk kan ik het mijn creditcard betalen.`` En weg is ze. Buurvrouw is niet de enige die lijdt onder de landelijke staking van vele banken in Brazilië. Die duurt al een kleine week (foto boven, dichte bank). Vooral gepensioneerde ouderen weten zich geen raad. Ze kunnen geen geld opnemen, weten ook niet hoe ze het ´uit de muur` moeten trekken. Ze hebben ook geen pasje en halen hun karige pensioen iedere maand op dezelfde dag op bij de bank. Bij het loket.

De Rijdende Rechter

2011-10-05T11:32:00.008-03:00

De Nederlandse website Aflevering Gemist biedt een keur aan al uitgezonden televisie- en radioprogramma´s, die liefhebbers via de computer kunnen bekijken en beluisteren. Een prachtige site voor Nederlanders in den vreemde. Het actuele NOS-Journaal is er onder andere te zien. Maar ook allerlei series van uiteenlopende Nederlandse en Vlaamse omroepen. Om honger naar Nederlandse/Vlaamse televisie te stillen. Zappend door Aflevering Gemist stuit ik op het aloude NCRV-televisieprogramma De Rijdende Rechter. Daar keek ik in mijn vaderland naar. Rechter Frank Visser (foto links) doet bindende uitspraken in conflicten van mensen. Burenruzies, familievetes, ergernissen, mr. Visser draait er zijn rechterhand niet voor om.
Met Braziliaans-Nederlandse ogen en vanuit Brazilië naar De Rijdende Rechter kijken, is een waar genot. De aflevering Duiven op tilt. In het Zeeuws-Vlaamse Sint Jansteen heeft de familie Van Spaandonck het aan een lange en dikke stok met de buurman die al vijftien jaar een groeiend bedrijf aan huis heeft waar folders worden gemaakt. Vrachtwagens rijden af en aan en de Van Spaandoncks zijn de wanhoop nabij. Overlast zou voor grote spanningen binnen het huwelijk zorgen. Tijdens de uitzending spreekt de op leeftijd zijnde heer Van Spaandonck zelfs over zelfmoord. In een normaal gesprek zijn de Zeeuwsvlaamse buren al jaren niet meer.
Een andere zaak. Ene meneer Tammeling ergert zich verschrikkelijk aan zonnepanelen op het dak van zijn buurman. Die panelen zouden het karakter van de straat aantasten en de klager is bang dat zijn huis minder waard wordt. Zonder overleg zijn de panelen aangebracht, benadrukt Tammeling ten overvloede. Dat overleg hoefde helemaal niet, volgens de wet. Rechter Visser duikt dieper in de kwestie en wijst Tammeling erop dat de zonnepanelen-buurman ook klachten heeft. Over orgelspel van meneer Tammeling. Die erkent dat hij speelt, maar nooit ´s avonds. ´´Ik heb ook nog een piano thuis.``
Een derde en laatste zaak. Rietje Heeres woont met twee varkens, twee honden, vier katten en zes kippen in een kleine woning ergens in Noord-Holland. Een buurvrouw wijst de woningcorporatie op stankoverlast, met name veroorzaakt door die varkens. De corporatie laat middels een brief aan Rietje weten dat die varkens weg moeten. Zij zouden de oorzaak van de stankoverlast zijn. Rietje is eenzaam, ze zegt het zelf, en voornamelijk haar goed verzorgde en schone biggen zijn haar lief en leven. Ze laat tijdens de uitzending haar tranen meerdere malen de vrije loop. ´´Als ze mijn varkens weghalen, hoeft het leven voor mij ook niet meer``, huilt Rietje voor de NCRV-camera´s.
Groot leed in een klein Calvinistisch land. Mooi. En in Brazilië? Wordt daar niet geklaagd? Is daar geen groot leed? Volop, niets is ´ons` vreemd meneer Visser. Stank- en lawaaioverlast? Joh. Bouwsels die ineens verrijzen, jouw zon wegnemen, enorme bomen met enorme takken waarvan de bladeren en de rupsen in jouw tuin vallen? Spreek er niet over. Hanen en kippen bij (over-)buren? Wie houdt ze niet in de bebouwde kom? Ze zijn een zegen. Moet je vroeg op, dan is een wekker zetten overbodig. En altijd een gratis heerlijk vers eitje en voor een prikkie heerlijk vers kippenvlees. Want het zijn uiteraard geen legkippen en ze krijgen veel mais te eten. Als dat geen smullen is.
Samen met een vriendin woon ik een huisje aan een straat in een doodnormale wijk in het noorden van Goiãnia, een stad in het centrale westen van Brazilië met ongeveer 1,2 miljoen inwoners. Ons huisje ligt niet aan de straatzijde. Je moet zo´n vijftig meter een brandgangetje door. Aan de ene zijde van die gang de woning van een tante van mijn vriendin. Aan de andere zijde buren. In het midden van de gang ons huisje en aan het einde nog een woning met een jong stel. Genoemde buren hebben een grote enge pitbull, die zich met name blaffend laat gelden tijdens de diep nachtelijke uren of ´s ochtends vroeg, voordat hanen gaan kraaien. Perfecte timing. Het houdt inbrekers en andere minder geliefde lieden op die stille en verlaten uren ver weg. En van die lieden zwerven er genoeg door onze doodnormale wijk.
Meer te klagen? Beetje meer meneer Visser, mag het? Het stikt in onze buurt van de evangelische kerkjes (foto links). Ondanks mijn rooms-katholieke opvoeding heb ik niets (meer) met religie. Ook niets tegen. Maar waarom pastors van betreffende gemeenschappen immer met zo´n verheven stemgeluid hel en verdoemenis preken, blijft een raadsel. Daarbij worden ze ondersteund door een live band en die klinkt zowaar niet slecht. Maar dat volume, hè. Het jonge stel in de woning aan het einde van onze gemeenschappelijke brandgang is ook van evangelische huize. Met name zij houdt de evangelische traditie in alle ere. Telkens diezelfde cd, ik kan al meezingen, en telkens op dat hoge volume. Ik kan haast niet meer wachten totdat buurvrouw in de late ochtenduren wederom haar religieuze cd aanzet. Dan pak ik snel Physical Graffiti van Led Zeppelin. Een monument, die cd. Led Zeppeling draai je niet op volume 3 en met dank aan de evangelische kerk klinkt Physical Graffity zoals het hoort. Lekker luid. Is de cd van buurvrouw afgelopen, ze draait ´em altijd twee keer en dat is precies twee keer 43 minuten, dan berg ik keurig ook de mijne op. Overlast in Brazilië, klachten? Volop, meneer Visser? Maar u hoeft geen recht te spreken, ik stel seponeren voor. ´Wij` gaan er hier wat anders mee om.
PS: Over overhangende takken geschreven. In begin december, als het weer flink regent, dan zijn de harige zwarte rupsen in vlinders veranderd en vallen van die takken heerlijke rijpe zoete vruchten af. Allemaal voor jullie, zegt de eigenaar van die vruchtenboom. Om ons voor te zijn? Neen. Hij heeft meer zalig ooft in de tuin. ´´Willen jullie een paar zakken van het een of ander, dan hoor ik het wel. Geef maar een gil over de schutting.``

Indringende vragen

2011-10-01T06:42:00.009-03:00

Exact 7.461 Nederlanders zijn officieel geregistreerd in Brazilië. Op zich weinig, maar meer dan ik dacht. Het is onduidelijk of al die Nederlanders volledig zijn geïntegreerd in de Braziliaanse samenleving. Getrouwd met een Braziliaanse, Braziliaans-Nederlandse kinderen, al jaren nauwelijks of geen ´fysiek` contact meer met het vaderland en landgenoten. Het lijkt me niet. Ik ken Hollanders die in Brazilië wonen en werken, maar minstens één keer per twaalf maanden voor minstens vier weken het eigen kikkerlandje opzoeken. Of per jaar zes maanden in Nederland en zes maanden in Brazilië verblijven.
Wat mezelf betreft, ik woon sinds 27 november 2003 in Brazilië, ben getrouwd met een Braziliaanse, heb een Braziliaans-Nederlandse dochter, ben van tafel en bed gescheiden, heb een nieuwe Braziliaanse vriendin en ben na emigratie nooit meer in Nederland geweest. Contacten met Nederlanders zijn er amper. Alhoewel, 2011 mag met recht een ´Nederlands jaar` worden genoemd. Met het bezoek van Oranjefans aan de vriendschappelijke voetbalwedstrijd Brazilië-Oranje in mijn woonplaats Goiãnia, het verblijf van een bevriend Rotterdams echtpaar in het huisje van mijn Braziliaanse vriendin en mij en een ontmoeting met een Nijmegenaar. En uiteraard, via het wereldwijde web blijven er innige virtuele contacten met het ´overzeese thuisfront`. Vanwaar deze inleiding? Omdat ik met name de laatste weken worstel met indringende vragen. Vragen die uitgesproken dienen te worden en die een sluitend antwoord verdienen. Verandert een mens op leeftijd als hij jaren achtereen in een totaal andere cultuur en onder totaal andere omstandigheden leeft dan hij van kind af aan gewend is geweest? En zo ja, op welke manier is hij veranderd en hoe komt het tot uiting? Geen peuleschillen, die vragen. Eens proberen tot een schriftelijke analyse te komen. Wie weet, lukt het.
Als ik zonder een seconde nadenken moet antwoorden op vragen of ik na bijna acht jaren Brazilië ben veranderd, anders denk en doe, levert dat ´een weinig` op. Het vogeltje zingt zoals het gebekt is. Ik ben op mijn 46ste jaar definitief uit Nederland vertrokken, het land waar ik ben geboren, opgegroeid en ruim twintig jaar heb gewerkt. De oer-Hollandse cultuur is me met de paplepel ingegoten, dat wordt niet op mijn 54ste levensjaar na een paar jaar Brazilië zomaar eventjes gewist. Ga ik echter nadenken, dieper graven en langer in een spiegel kijken, dan kom ik bedrogen uit met dat ´weinige`.
Voor alle duidelijkheid. Ik zal nooit schoppen naar Nederland. Ik zal nooit uitspreken dat het in Brazilië beter leven is of juist in Nederland. Ieder land, iedere cultuur heeft plussen en minnen. Het is niet zo moeilijk om vier monologen van vijf minuten elk af te steken over hoe goed Nederland is of hoe slecht en hoe goed Brazilië is of hoe slecht. Het is maar waar een mens zich thuis voelt en waar zij of hij beter past. We dwalen af. Maar ik wil het voorafgaande laten weten, om uit te drukken dat ondanks mijn passie voor Brazilië er wel degelijk genuanceerd wordt nagedacht. Van blinde liefde is geen sprake.
Terug naar het dilemma. Ja, ik ben veranderd. Meer in het hoofd, dan in daad. De eerste pakweg drie jaren in Brazilië zijn niet eenvoudig geweest. Nederlandse waarden en normen meegenomen, logisch en natuurlijk, maar die gingen ras op de schop. Daar kan ik zo een waslijst van maken, misschien doe ik het weleens. Steevast overtuigd van mijn Hollandse gelijk en kijk op het leven en vervolgens met het hoofd tegen een gewapende Braziliaanse betonnen muur lopen. ´´Maar het is toch zó...?``
Neen, het is níet zo. Het is niet zo dat persoonlijke ontboezemingen en persoonlijke problemen bij voorkeur binnenskamers blijven. Het is niet zo dat een ruzie lang aansleept. Het is niet zo dat wie eenmaal steelt, altijd een dief blijft. Het is niet zo dat je botweg mensen voor de deur laat staan of hen het huis uit kijkt. Het is niet zo gewoon om gevoelens binnen te houden. In Brazilië wordt op de vrouw en man af gevraagd: ´´Hé, wat ben je stil, is er wat?`` Of sterker: ´´Je lijkt me ongelukkig, wat scheelt er?`` In Brazilië wordt op die vragen maar al te vaak zonder omweg een eerlijk antwoord gegeven. ´´Het gaat slecht op het werk, ik kan niet opschieten met de baas.`` Of sterker: ´´Weer ruzie met mijn vrouw, ik denk dat een scheiding onafwendbaar is.``
Het leven ligt op de straat. Dat is wennen. Ik ben eraan gewend en vind er zelfs baat bij. Maak van het hart geen moordkuil. Ik herinner me een discussie over vriendschap, jaren geleden, tijdens een lange busreis door Brazilië. Een intelligente Braziliaanse veertiger zit naast me, een gesprek begint. ´´Vriendschap in Nederland is duurzamer dan hier``, opper ik en voeg eraan toe: ´´Ik heb zeker zeven vrienden die ik tientallen jaren ken, me van haver tot gort kennen en met wie er nog immer contact is. Mijn ervaring tot heden hier is dat vooral mannen niet zulke innige en lange vriendschappen onderhouden.`` De man geeft me direct gelijk en vraagt: ´´Maar wat is er dan zo belangrijk aan die lange vriendschappen?`` Antwoord: ´´Het is fijn om, als je ergens mee zit of raad nodig hebt, je vrienden hebt die je passend te woord kunnen staan, domweg omdat ze je goed kennen.`` De man knikt en zegt: ´´Dat lijkt me ook. Maar ik heb het niet nodig. Als ik raad nodig heb of ergens mee zit, dan spreek ik het uit op het moment waarop ik het wil en tegen degene met wie ik op dat moment samen ben. Nu ben jij het, bijvoorbeeld.`` Het gesprek zal de hele nacht duren en de man zal me veel raad geven. We wisselen namen en telefoonnummers uit. Maar ik zal nooit meer iets van hem horen en hij ook niet van mij.
Andere cultuur, andere cultuuruitingen. De grootste schok is het verschil tussen arm en rijk in Brazilië. Mensen die arm zijn en leven tussen mensen die erg rijk zijn. Zwervers, op straat. Het enige dat ze bezitten, is een kartonnen doos dat dient als bed en wat vieze kleren. Ze zijn niet per se drugsverslaafd of alcoholist. Gezinnen die niet aan gezinsplanning doen, daardoor te groot zijn. De kostwinner verdient met geen mogelijkheid genoeg om alle monden adequaat te kunnen vullen en dan is er niet gesproken over goede medische zorg en goede scholing.
Wat was ik rijk in Nederland. Eigen appartement, prima baan met loonsverhogingen, veel vrije dagen, arbeidstijdverkorting, ja verrek, atv. Geen files in banken, niet met bijna veertig graden Celsius anderhalf uur in te volle bus alle kanten opzweten, even tussendoor naar de tandarts toe. Schone straten zonder kuilen, treinen en bussen die soms wat te laat zijn, maar wel rijden, geen muggen die kunnen doden, geen straathonden die aanvallen en geen planten die bij aanraking pijnlijke gezwellen op de huid veroorzaken. Fietspaden niet te vergeten, respect in het verkeer. Vergeleken met Brazilië dan. Ik sta geen doodsangsten meer uit als ik met mijn fietsje door het centrum van mijn woonplaats Goiãnia pedaleer, maar ogen in de rug blijven bittere noodzaak.
Brazilië. De tolerantie, de open samenleving. Jazeker, het Latijns-Amerikaanse land kent racisme, kent achterstelling van de vrouw en de zwarte bevolking, zeker als het gaat om bezetting van de betere banen. Desondanks zijn er minder hokjes dan in Nederland, leven en bespreken de mensen meer met elkaar. Dialogen die er om doen. Daardoor kan een bredere visie ontstaan, meer begrip, een diepere inkijk. Na racisme en discriminatie, twee begrippen die me doen walgen van afschuw en in mijn woordenboek niet voorkomen, is neerkijken op een ander minstens zo erg. Het gevoel is dat zeker dat laatste vaker in Nederland gebeurt dan in Brazilië.
Veranderd? Ik bied spontaner hulp op straat aan mensen die ik niet ken, neem vaker de tijd om naar met name verdriet te luisteren, kijk niet op als de gesprekspartner een vrouw, man of kind is met vieze gescheurde kleren en verschrikkelijk stinkt omdat zij of hij al in weken geen werkende douche heeft gezien.
Veranderd? Ik reageer feller op elke vorm van achterstelling van wie en wat dan ook. In binnen- en buitenland. Een ieder heeft het volste recht te oordelen naar haar of zijn eigen bescheiden of onbescheiden mening, maar véroordelen gaat me een stap te ver. Wie bent u, wie ben ik?
Tot slot. Mijn Hollandse waarden zijn om de drommel niet gewist, Brazilië heeft ze wel zonder pardon ´hier en daar` bijgesteld. Wat resulteerde in dat betere begrip, door die diepere inkijk en waardoor nog meer respect is ontstaan, met name voor de behoeftige medemensen, die zich dagelijks in het zweet werken voor een paar korstjes brood. Als ik hen zo nu en dan wat toestop, moet ik aan woorden van mijn oer-Hollandse oma denken: ´´Maar jongen toch, van een beetje delen wordt niemand slechter hoor.``

Oktoberfest in Brazilië

2011-09-29T08:12:00.006-03:00

Burgemeester Christian Ude van het Duitse München sloeg zaterdagmiddag 17 september om precies twaalf uur het eerste vat bier aan van de 178ste editie van het vermaarde Oktoberfest in zijn stad. Het liep er onmiddellijk storm. Vol trots meldde de organisatie op zondag 25 september dat ze al 3,5 miljoen bezoekers had geteld. De verwachting is een nieuw bezoekersrecord, dat sinds vorig jaar op 6,4 miljoen staat. Het Oktoberfest in München duurt tot en met zondag 2 oktober. De eerste editie van het volksfeest werd gehouden in 1810, ter ere van de bruiloft van prinses Theresia van Saksen-Hildburghausen en kroonprins Lodewijk van Beieren.
Geloof het of niet, maar een van de allergrootste Oktoberfeesten buiten het Duitse München worden gehouden in Brazilië. De stad Blumeneau in de zuidelijke sub-tropische staat Santa Catarina is het decor van jaarlijkse Braziliaanse Oktoberfeesten. Het ´Tropische Duitsland` wordt Blumenau ook wel genoemd. De stad ligt in een vallei, herbergt ruim 300.000 inwoners en is 161 jaar oud. De huidige burgemeester heet João Paulo Kleinübing. Kan het Duitser?
Een recent en betrouwbaar nationaal onderzoek naar het aantal buitenlanders in Brazilië wijst uit dat op de kop af 30.145 Duiters officieel zijn geregistreerd in het grootste Latijns-Amerikaanse land. Nieuwgierig naar het aantal Hollanders in Brazilië? ´Slechts` 7.461. Blumenau is in 1850 gesticht door Hermann Bruno Otto von Blumenau. Hij kwam dat jaar per boot aan in het zuiden van Brazilië, samen met nog zeventien andere Duitsers. Om het verhaal compleet te maken, Bulmenau is sowieso een aparte Braziliaanse stad. Naast de Duitse roots, hebben zich daar in de negentiende eeuw ook veel Italianen en Polen gevestigd.
Niet alleen in Blumenau (foto links) worden in oktober de vermaarde bierfeesten gehouden. Ook onder meer in Igrejinha, Santa Cruz do Sul, São Lourenço do Sul, allen in de staat Rio Grande do Sul, Itapiranga in genoemde Santa Catarina, Marechal Cândido Rondon en Rolândia in de staat Paraná gaan liters bier door de keelgaten. Alle feesten zijn getrouwe copies van het Fest in München. Lange tafels, grote glazen pullen, meezingen. Defilés, het tonen van Duitse klederdrachten, optredens van dansgroepen, veel gebraden worst en daar hebben ze er veel en vet van in Brazilië, zwijnbraad en kip. Happen en slikken. Of slikken en happen, het is aan u.
Het eerste Oktoberfest in Blumenau dateert van 1984, nadat de stad ernstig te lijden had van overstromingen. Bedoeling was om geld te verdienen voor de wederopbouw. Die eerste editie werd echter zo´n succes, dat tot op de dag van vandaag het bierfeest niet meer weg te denken valt. Rond de 700.000 bezoekers komen gemiddeld de laatste jaren naar Blumenau om te genieten van inhaken, vers bier en veel vlees. Niet slechts uit Brazilië zelf, ook uit onder meer het naburige Argentinië reizen ze af naar Blumenau (foto rechts, feest in de stad). Nog maar wat cijfers: volgens de organisatie in Blumenau bezochten in 2009 precies 731.934 mensen het bierfeest; ze dronken er een beetje meer dan 450.000 liter tapbier en 19.821 flessen geïmporteerd bier. Zijlijn. Tapbier is erg duur in Brazilië. Ja, in grote steden als Rio de Janeiro en São Paulo zijn cafés en restaurants met tapbier, veelal van het Braziliaanse merk Brahma. Daarbuiten zijn de 0.6 literflessen en de onlangs gelanceerde literflessen bier het meeste populair.
Het programma van het Oktoberfest in Blumenau? Dat begint op donderdagavond 6 oktober en loopt door tot en met zondag 23 oktober. Iedere dag een vol programma, met folkloristische optochten, de genoemde dansmarieken en veel muziek. Meer dan vijfentwintig verschillende bieren zijn er drinken, waaronder geïmporteerd gerstenat uit onder meer België en natuurlijk het moederland Duitsland. De bierhallen zullen ook in Brazilië dit jaar weer uitpuilen.
Op de laatste dag wordt de Koningin van het Oktoberfest in Blumenau gekozen, geflankeerd door eveneens verkozen prinsessen. Om voor die titels in aanmerking te komen dienen de meisjes lang te zijn, blond of geblondeerde lange haren te hebben, een lichte huidskleur en het liefst licht gekleurde ogen, bij voorkeur blauw. Want waar de gemiddelde Braziliaanse man helemaal gek op is, zijn blonde vrouwen met blauwe ogen. Daar wonen er genoeg van in de zuidelijke staten, met hun geschiedenis van Europese immigranten. Daarbuiten is het de spreekwoordelijke speld in de spreekwoordelijke hooiberg. Het komende Oktoberfest in Blumenau krijgt zo wederom een zwaar Duits stempel mee. Dat moet, het is immers traditie. Maar het wordt natuurlijk wel op het Braziliaans gevierd. Al dorst?

Jongetje schiet lerares neer in de klas

2011-09-24T07:40:00.003-03:00

´´Het was een lief jongetje, hij was nooit agressief.`` Dat is de stellige mening van een vrouwelijke collega van de 38-jarige lerares Rosileide Queiros de Oliveira, die donderdag 22 september tijdens een les door een tienjarige leerling werd neergeschoten (foto boven, docente gaat ambulance in). Dat gebeurde ´s middags in de gemeentelijke school Professora Alcina Dantas Feijão in de Braziliaanse stad São Caetano do Sul, op dertien kilometer afstand van São Paulo. Het jongetje pleegde na zijn daad zelfmoord (foto rechtsonder). Hij schoot zichzelf door het hoofd. De lerares ligt in het ziekenhuis. De kogel, die zich een weg boorde tussen haar rectum en haar baarmoeder, is na een operatie verwijderd. Rosileide Queiros heeft slechts een flauw idee wat er is gebeurd. Ze verkeert in een shock, komt bij van de operatie, en de begeleidende artsen vinden het beter haar nog niet te vertellen wat er precies is voorgevallen. De lerares vraagt er wel onophoudelijk naar, aan familieleden die haar aan het ziekbed bezoeken. Haar wordt verteld dat ze is neergeschoten door een leerling, maar over de zelfmoord geen woord. Een zus van Rosileide Queiros zegt tegen de verzamelde pers dat het slachtofster niets heeft gezien, zij stond voor het schoolbord met de rug naar de klas toe. ´´Ze hoorde lawaai, dacht aan een bom, voelde een pijn in haar zij en viel op de grond``, aldus de zus. ´´Dat is alles wat zij zich herinnerde.`` Laís de Oliveira Ferreira is negentien jaar en een nicht van de lerares. ´´Mijn tante is wel opgevoed en een goed mens. Ze houdt van reizen, ze was onlangs nog in Argentinië. Ze is als een moeder voor haar leerlingen. Deze gebeurtenis grijpt haar enorm aan.``
Het jongetje is vrijdag 23 september begraven in zijn woonplaats. Diens vader Milton Nogueira is ontroostbaar: ´´Ik kan niet uitleggen waarom dit is gebeurd.`` Dat zei de man, die burgerwacht is, op de begraafplaats Cemitério das Lágrimas (foto boven). ´´Er was geen enkel probleem tussen hem en de lerares.`` Medeleerlingetjes doen ook hun zegje tegen de Braziliaanse pers. Zoals de negenjarige Guilherme Vasconcelos Souza, een vriendje van de overleden leerling. ´´Hij was altijd kalm en leerde veel.``
Vijfentwintig kinderen waren die donderdagmiddag getuige van het trieste voorval in de schoolklas. De politie doet onderzoek en is begonnen met verhoren van collega´s van de getroffen lerares. Het pistool waarmee het jongetje schoot, is van zijn vader. Het is niet een wapen van zijn werk. In Brazilië mogen burgers een vuurwapen bezitten mits ze aan een lijst van voorwaarden voldoen. Het is een heikel onderwerp in het Latijns-Amerikaanse continent. Een referendum op 23 oktober 2005 over het dragen van en handel in wapens wees uit dat het merendeel van de Brazilianen vóór verkoop van vuurwapens is (63,94 tegen 36,06 procent). Daarnaast is het heel makkelijk om zogezegd op elke hoek van de straat een pistool en kogels te kopen. Milton Nogueira kan worden vervolgd volgens de Braziliaanse wet voor onachtzaamheid en moord zonder opzet, omdat hij zijn pistool niet goed had opgeborgen en zo zijn zoontje de gelegenheid gaf het wapen mee te nemen en te gebruiken.
Maria Izabel Azevedo Noronha is voorzitster van een vakbond van docenten in São Paulo. Haar commentaar: ´´Geweld binnen de schoolmuren neemt iedere dag toe. Er bestaat geen type leerling die dat geweld pleegt. Iedere leerling is er in principe toe in staat.``

Nieuws in het kort

2011-09-22T10:43:00.007-03:00

Het ongerijmde Brazilië. Ieder etmaal wel kleine berichten die de wenkbrauwen even doen fronsen. Berichtjes die de volgende dag alweer zijn vergeten. Domweg omdat nieuwe zich aandienen. Met een lach en een traan. Met verwondering. Maar bovenal met een onmiskenbaar Braziliaans sausje. Een willekeurige opsomming van zomaar willekeurige nieuwsfeiten van zomaar een dag of tien:

Maandag 12 september: Maar liefst 977.000 mensen in 95 dorpen en steden in de zuidelijke staat Santa Catarina zijn getroffen na ernstige overstromingen van de rivieren Itajaí-Açu en Itajaí-Mirim. Heftige regenbuien zijn de oorzaak van die overstromingen. Mensen moeten huis en haard verlaten. Vandaag schijnt de zon en zakt het waterpeil, tien centimeter iedere twee uur. De weersvooruitzichten zijn gunstig. De regering zegt toe om dertig miljoen reais beschikbaar te stellen voor herstelwerkzaamheden.

Dinsdag 13 september: Een negenjarig jongetje doet in zijn woonplaats Rio de Janeiro aangifte bij de politie van mishandeling en doodsbedreigingen door zijn moeder Silvia Maria da Silva. Die wordt op het matje geroepen en bekent. Zij zegt dat ze van haar zoon af wil en het beter is voor allebei dat de jongen bij João Paulo Jeronymo gaat wonen. Deze man heeft de vrouw jaren geleden leren kennen in een bar en destijds al tegen haar gezegd dat ze niet de condities heeft het kind op te voeden. João Paulo is niet de biologische vader van de jongen, maar heeft hem wel officieel op zijn naam gezet.

Donderdag 15 september: Negenduizend leraressen en leraren staken al honderd dagen in de staat Minas Gerais (net zo groot als heel Frankrijk). Duizenden leerlingen aan het staatsonderwijs zitten noodgedwongen thuis. De docenten eisen meer salaris. Het zijn geen geheimen in Brazilië. Salarissen voor onderwijzend personeel zijn laag, rond de duizend reais per maand, het werk is zwaar. Er is geen vooruitzicht wanneer de lessen worden hervat.

Vrijdag 16 september: Politie pakt leiders van de indianenstammen Caiapós, Pukanu, Baú Pungraity en Kawatum op. Dat gebeurt in en rond de plaats Novo Progresso, in het binnenland van de noordelijke staat Pará. De indianen staken dagen te voren een brug in brand (foto boven) en maakten graafmachines onklaar. Het is een protest tegen asfaltering van de rijksweg BR-163 in Pará. Het geld daarvoor moet volgens de indianen worden gebruikt ter verbetering van lokale toegangswegen naar hun nederzettingen en de bouw van onder meer een gezondheidscentrum.

Zaterdag 17 september: Rafael Baltresca verliest zijn moeder en een zus, slachtoffers van een dodelijke aanrijding in de avonduren even buiten het winkelcentrum Villa-Lobos in São Paulo. De verantwoordelijke automobilist zou te diep in het glaasje hebben gekeken, aldus de politie. Iedere dag worden in de metropool negentien voetgangers door gemotoriseerd vervoer aangereden, al dan niet met fatale gevolgen.

Zondag 18 september: Voetbal. Série B, de Braziliaanse eerste divisie. Die loopt van eind mei tot en met het laatste weekeinde van november. Vila Nova uit Goiãnia staat in de degradatiezone, met nog dertien wedstrijden te gaan. Vila Nova heeft dit seizoen al drie trainers ontslagen. Deze week heeft de vierde zijn opwachting gemaakt, Leonardo Souza. Alle voorgaande trainers begonnen met een onverwachte uitzege tegen een tegenstander die hoger op de ranglijst stond. Daarna ging het snel bergafwaarts. En zie. Eerste wedstrijd van Souza? Dinsdag 20 september tegen het hoger geplaatste ABC in Natal. Uitslag? Winst voor Vila met 2-1. Het ergste is te vrezen.

Maandag 19 september: Brazilië kent een speciale wet die vrouwen extra bescherming biedt tegen mannelijk geweld. En dat komt nogal voor. Lei Maria da Pena heet die wet. Niet alleen ter bescherming van de vrouw, maar ook...van de man. Bewijs? Het Gerechtshof van de staat Mato Grosso do Sul maakt bekend dat een vrouw, die in scheiding ligt met haar man, op minimaal honderd meter afstand moet blijven van de echtgenoot. De man klaagt over verbale en fysieke bedreigingen van de vrouw, op zijn werk, bij zijn huis en in het bijzijn van zijn zoon. Zij zou hem ook gedreigd hebben te vermoorden.

Dinsdag 20 september: Een jongetje ziet het levenslicht op woensdag 7 september in het ziekenhuis Maternidade Santa Bárbara in Goiãnia. De baby heeft ernstige problemen met de ademhaling en moet daarom in het ziekenhuis blijven voor behandeling. De moeder is na de geboorte één keer langs geweest, op zondag 11 september. Sindsdien is ze spoorloos verdwenen. Niemand van de familie schijnt zich te bekommeren om het nieuwe Braziliaanse burgertje.

Woensdag 21 september: Colônia Agrícola Heleno Fragoso in Santa Izabel is zoals dat heet in Brazilië een half-open-strafinrichting. Een gevangenis met vrijheden voor de gedetineerden. Gevangenisbewaarders luiden de noodklok. Jonge meisjes, die gedetineerden van drugs, alcoholhoudende dranken en zelfs wapens voorzien, worden verkracht. Ook schijnen hoeren de gevangenen te bezoeken. Vanwege het ´open karakter` van de gevangenis is het makkelijk om contrabande binnen te smokkelen. De deelstaat-regering van Pará, waarbinnen de Colônia ligt, besluit extra politiemensen in te zetten. Ter controle.

Woensdag 21 september: Een tachtigjarige Braziliaan is in zijn woonplaats João Alfredo in de noordelijke staat Pernambuco op heterdaad betrapt op handel in wapens en munitie. De politie arresteert de man in een magazijn, waar honderden pistolen en geweren van verschillend kaliber netjes verpakt in honderden kartonnen dozen op de klanten lagen te wachten. Verder tientallen kilo´s kruit, ontstekingskabels en salpeter.

Donderdag 22 september: Een wetsvoorstel om een Nationale Commissie van de Waarheid in te stellen, is de Braziliaanse Tweede Kamer gepasseerd. Nu gaat het naar de Senaat. Het kan duren voordat die commissie daadwerkelijk wordt geïnstalleerd. De bedoeling is schendingen van mensenrechten tijdens 1946 en 1998 in eigen land te onderzoeken en aan de kaak te stellen. In die periode valt ook de militaire dictatuur in Brazilië, van 1946 tot 1985. Een te loven initiatief, want tijdens de dictatuur zijn honderden Brazilianen van de aardbodem verdwenen (foto boven) en is er naar hartelust gemarteld. Het valt echter te bezien in hoeverre dat nog te bewijzen valt, want duizenden officiële documenten uit die tijd zijn met kwade opzet vernietigd en oud-militairen zwijgen als het graf. Mosterd na de maaltijd?

Een zeer vruchtbaar leven

2011-09-20T13:12:00.010-03:00

Het lijkt op een doodnormaal leven. Maar is het niet. Want de 89-jarige Francisca Maria da Silva, de 69-jarige Maria Francisca da Silva en de 58-jarige Ozelita Francisca da Silva wonen ruim veertig jaar samen met hun gemeenschappelijke grote liefde. Die liefde is de 90-jarige gepensioneerde landbouwer Luiz Costa de Oliveira. Hij woont met zijn vrouwen in Campo Grande, in het binnenland van de Braziliaanse noordoostelijke staat Rio Grande do Norte, op 270 kilometer van de hoofdstad Natal (foto boven, de boer en zijn drie vrouwen). Eén Francisca is de wettige echtgenote, één Francisca is een schoonzus en de derde Francisca is een schoonmoeder van de landbouwer. Bij ieder heeft de levenslustige opa in het verleden kinderen verwekt, in totaal zijn het er 33. De moederkoek is nog niet op, zijn eerste vrouw schonk hem zeventien nakomelingen. Het bizarre verhaal van de levenslustige landbouwer leest als een volle trein. De eerste vrouw van Luiz Costa, die ook al Francisca heette, kwam te overlijden en liet hem de zorg van zeventien kinderen na. De weduwnaar ontmoette Maria Francisca en haar moeder Francisca Maria. Beiden trokken bij de landbouwer in om hem te helpen met het grootbrengen van de kinderen. Luiz Costa trouwde Maria Francisca en de zeventien kregen weldra halfzusjes en halfbroertjes. Ook netjes zeventien in getal. Met schoonmoeder, die de landbouwer steevast ´de ouwe Francisca` noemt, deelde Luiz Costa eveneens het bed. Eén zoon werd geboren.
Ozelita Francisca, een zus van Maria Francisca, wilde een handje toesteken in de met kinderen gevulde woning van Luiz Costa. Zeer naar de zin van de landbouwer. Het klikte tussen Ozelita en hem. Zo zelfs dat de landbouwer scheidde van Maria Francisca en rap het huwelijksbootje weer in stapte met schoonzus. Ook zij bleek vruchtbaar en baarde vijftien kinderen. Dat brengt het aantal totaal geregistreerde kinderen van Luiz Costa op vijftig. Mogelijk zijn het er meer. Ozelita legt uit: ´´In die tijd werden er nog drie geboren, waarvan werd beweerd dat ze van mij zijn. Ik heb er geen zekerheid over, maar ik zal het niet ontkennen.``
Van de vijftig zijn er twaalf gestorven. Het merendeel van de 38 woont in Campo Grande, dicht bij papa (foto links de trotse papa met een deel van zijn familie). Die heeft nu honderd kleinkinderen en zestig achterkleinkinderen. Luiz Costa windt geen doekjes om zijn liefdesleven. ´´Ik ben een goede minaar. Het beste in de wereld is een vrouw, mijn plezier is haar te beminnen. Ik koos ervoor om samen met mijn drie vrouwen te wonen. Zij begrijpen het. Nooit is er ruzie. Ik heb altijd hard op het land gewerkt om hen en al mijn kinderen te onderhouden. Eten, kleding, alles was er, altijd.``
Luiz Costa beschikt over twee huizen. In één wonen hij en zijn huidige vrouw, in de andere zijn ex en schoonmoeder. Naar eigen zeggen probeert de landbouwer zijn tijd netjes te verdelen ´´over die twee woningen.`` Cosme da Silva Costa is achttien en een van de zonen van Luiz Costa. Hij legt uit: ´´In het begin woonde papa met drie vrouwen in één huis. Maar omdat het aantal kinderen snel groeide, kreeg hij meer kinderbijslag en slaagde er zo in een extra woning te kopen.``
De krant Diário de Natal, Dagblad van Natal, maakte als eerste melding van de vruchtbare levensloop van Luiz Costa de Oliveira. In nog geen twee dagen ging het verhaal heel Brazilië rond en daarbuiten. Maar het zal Brazilië niet zijn of andere nieuwsbronnen van dat land vertellen weer andere waarheden. Zo maakt onder andere A Tribuna do Vale op haar website melding van geen vijftig, maar van 69 kinderen. Schoonmoeder zou de landbouwer niet één, maar dertien nakomelingen hebben geschonken. De overige zeven zouden het resultaat zijn van ´buitenechtelijke relaties` van Luiz Costa en wel met drie vrouwen in zijn woonplaats. ´´Ik ken de vrouwen, weet waar ze wonen, maar we hebben niet veel contact``, zegt hij op genoemde website. Ach, wat maakt het uit, twaalf meer of minder? Een kniesoor die daar op let.

Neymar naar Real Madrid?

2011-09-19T19:17:00.005-03:00

Real Madrid lijft het 19-jarige Braziliaanse voetbalwonder Neymar in. Voor het lieve sommetje van zestig miljoen euro. De transfer zou maandag 19 september rond zijn gekomen. Althans, volgens de Spaanse sportkrant Marca. Neymar speelt bij de Braziliaanse club Santos, die het slecht doet in de hoogste betaalde divisie van het Latijns-Amerikaanse land. De jonge voetballer ontkent het bestaan van een nieuw contract. ´´Er is geen enkele deal met Real Madrid. Ik ben al dertig keer verkocht. Ik blijf bij Santos``, zegt Neymar tegen de (Braziliaanse) pers.
Volgens Marca zou de Braziliaanse belofte pas na de Olympische Spelen van 2012 in Londen naar Madrid verhuizen. Die Spelen worden van 27 juli tot 12 augustus gehouden. Neymar: ´´Wat er na de Spelen gebeurt, is onduidelijk. Daar hou ik me niet mee bezig. Er staan tot die tijd zoveel wedstrijden van Santos op het programma. Als het aan mij ligt, blijf ik bij die club.``
De arts van de Spaanse topclub zou samen met Neymar en diens vader gesignaleerd zijn in het particuliere ziekenhuis Hospital São Luiz in de Braziliaanse metropool São Paulo. Voor medische testen, gebruikelijk bij transfers van voetballers. Zegslieden spreken van een bezoek op vrijdag 16 september van tien uur ´s avonds tot half twee in de nacht. Neymar ontkent het bezoek aan het ziekenhuis niet, maar legt uit dat hij er was voor een ´persoonlijk probleem`.
Met de transfer komt een einde aan wat de Brazilianen noemen ´de Neymar-soap`. Bekend is dat de Spaanse aartsrivalen Barcelona en Real Madrid allebei maar al te graag de aanvaller aan willen kopen. Dan zou de Neymar naar Barcelona gaan, dan weer naar Madrid. Tussendoor meldde ook het Engelse Chelsea zich.
Neymar zou de op drie na duurste speler van Real Madrid worden. Alleen Cristiano Ronaldo (96 miljoen euro), Zinedine Zidane (72 miljoen euro) en Kaká (65 miljoen euro) gaan hem voor. Het contract duurt zes seizoenen en voor ieder voetbaljaar ontvangt Neymar zeven miljoen euro.
De Braziliaanse pers brengt aan het licht dat Santos pas in december dit jaar open kaart zal spelen over de kwestie Neymar. Dit in verband met de verkiezingen voor een nieuwe president van de voetbalclub. De huidige president van Santos is Luis Álvaro Ribeiro. Hij wil herkozen worden en een mogelijke transfer van Neymar zou zijn imago kunnen schaden. Curieus, noemt de Braziliaanse pers deze move. Maar move of geen move, de soap Neymar is dus niet ten einde. De afleveringen duren voort, zeker nog tot begin volgend jaar.

Nog duizend dagen tot het WK 2014

2011-09-17T11:28:00.008-03:00

Het is een gedenkwaardige dag in alle opzichten. Deze vrijdag de 16de september 2011. Nog duizend dagen en het WK-voetbal voor landenteams in 2014 in Brazilië barst los. Reden voor feestjes in de uitverkoren twaalf steden, waar wedstrijden voor dat WK zijn gepland. In Belo Horizonte, hoofdstad van de staat Minas Gerais. Daar draven de Braziliaanse president Dilma Rousseff, haar minister Orlando Silva van sport en WK-ambassadeur en icoon Pelé op om mooie woorden te wijden aan het evenement. Een geel nationaal voetbalshirt met daarop ´1000 dias` (1000 dagen) wordt getoond (foto boven). In de stad São Paulo. Daar geeft een ander Braziliaans voetbalicoon, Ronaldo, acte de presence voor vele televisiecamera´s. Samen met burgemeester Gilberto Kassab van die stad en gouverneur Geraldo Alckmin van die staat opent Ronaldo een nieuwe metrolijn. Die lijn verbindt het centrum van de metropool met de wijk Itaquera, waar het nieuwe stadion van de Braziliaanse beroemde club Corinthias wordt gebouwd en waar onder meer de openingswedstrijd van het WK 2014 wordt gespeeld. Althans, dat is het voornemen. Maar daar is een hoop politiek geharrewar over. In Porto Alegre, hoofdstad van Braziliaans zuidelijkste staat Rio Grande do Sul, een typische folkloristische optocht. In Salvador, hoofdstad van de noordoostelijke en zwarte staat Bahia, treedt de befaamde en internationaal bekende slagwerkband Olodum op. Ritmisch en opzwepende trommelmuziek. Plakkaten met opschriften ´nog duizend dagen`, zoals in Natal (foto geheel boven). Fraaie WK-pilaren in diverse WK-steden met digitale ´horloges`: 1000 staat er deze vrijdag op. Het officiële aftellen is begonnen. Daarbij is aan te merken dat die horloges niet overal naar behoren functioneren. Oorzaak? De electriciteit doet het niet, geen geel oplichtend ´1000`, maar zwart beeld (foto linksboven).
Meer zwart nieuws. Op 12-11-2010 verschijnt op Het andere Brazilië een uiteenzetting over het WK 2014 en de planning ervan. Beter, het ontbreken ervan. Zes van de twaalf WK-stadions worden onder de loep genomen onder de titel Brazilië op weg naar WK 2014 (2). Op zo´n twee maanden na een jaar geleden. Hoog tijd voor een nieuwe inventarisatie, maar nu van alle twaalf.
1: Stad: Belo Horizonte. Stadion: Mineirâo. Capaciteit: 69.000. Kosten: 654 miljoen reais. De 1060 arbeiders staken. Ze willen meer loon en betere werkomstandigheden. De sloop van het oude stadion is nog niet voltooid. Dat moet juli volgend jaar klaar zijn. Met het installeren van nieuwe balken voor zittribunes is twee maanden geleden begonnen (foto rechtsboven, werk aan stadion ligt stil).
2: Stad: Brasilia (hoofdstad van Brazilië). Stadion: Estádio Nacional/Mané Garrincha. Capaciteit: 71.000. Kosten: 696 miljoen reais. Volgens de deelstaatregering van het Federale District is 35 procent van alle werkzaamheden af. Volgens het bouwconsortium zijn diverse fasen klaar, zoals het gelijkmaken van de grond en het plaatsen van blokken beton en betonnen palen waarop de nieuwe tribunes moeten rusten.
3: Stad: Cuiabá. Stadion: Arena Patenal. Capaciteit: 43.600. Kosten: 580 miljoen reais. Zeshonderd arbeiders werken aan deze arena. Het werk aan de grond, de riolering en de fundering zit in de laatste fase. In april volgend jaar moeten de eerste betonnen palen de grond in.
4: Stad: Curitiba. Stadion: Arena da Baixada. Capaciteit: 42.000. Kosten: 180 miljoen reais. Voorgenomen verbouwing is nog niet begonnen. De verantwoordelijken laten weten absoluut geen haast te hebben. Er is niet veel te doen, stellen ze, want 75 procent van het huidige stadion voldoet al aan de WK-eisen van de Fifa.
5: Stad: Fortaleza. Stadion: Castelão. Capaciteit: 66.500. Kosten: 518,6 miljoen reais. De eerste fase van de nieuwbouw is 20 augustus dit jaar klaar gekomen. Momenteel zou 40,92 procent van alle betonnen palen en houten balken zijn geplaatst.
6: Stad: São Paulo. Stadion: Arena Corinthias. Capaciteit: 48.000. Kosten: 920 miljoen reais. Werkzaamheden begonnen op 31 mei dit jaar met het gelijkmaken van de grond (foto links). Op 1 september dit jaar werden de eerste drie betonnen palen geïnstalleerd. Feest. Opmerking: nog 497 van die palen moeten de aarde in. 7: Stad: Manaus. Stadion: Vivaldo Lima/Arena Amazônia. Capaciteit: 44.300. Kosten: 499,5 miljoen reais. De constructie van nieuwe zittribunes is augustus dit jaar gestart. Verder geen nieuws. In totaal werken er 858 mensen aan de verwezenlijking van deze arena.
8: Stad: Natal. Stadion: Estádio das Dunas. Capaciteit: 45.000. Kosten: 400 miljoen reais. Gelijkmaken van de grond begonnen op 15 augustus dit jaar. Problemen. Twee bouwwerken moeten worden afgebroken om plek te maken voor het nieuwe WK-stadion, te weten een oud stadion en een school. De plaatselijke overheid wacht op een officiële goedkeuring zodat met die afbraak kan worden begonnen. Bureaucratie in het spel.
9: Stad: Recife. Stadion: Arena Pernambuco. Capaciteit: 46.000. Kosten: 532 miljoen. De 975 arbeiders zijn er nog niet in geslaagd om het nieuwe stadion op te bouwen. De grond is weliswaar gelijk gemaakt en zestig procent van de funderingen is klaar.
10: Stad: Porto Alegre. Stadion: Estádio Beira-Rio. Capaciteit: 60.800. Kosten: 290 miljoen reais. De plaatselijke voetbalclub Internacional is begonnen met het moderniseren van het huidige stadion. Met eigen geld, zo´n 150 miljoen reais. Daarna is met een externe geldschieter een contract gesloten. Daarna ontstonden problemen. Gevolg? Het werk ligt al drie maanden stil.
11: Stad: Salvador. Stadion: Arena Fonte Nova. Capaciteit: 50.200. Kosten: 591 miljoen reais. Na de afbraak van het oude stadion en opruimen van alle brokstukken, is het gelijkmaken van de grond bijna klaar. Verder geen nieuws.
12: Stad: Rio de Janeiro. Stadion: Maracanâ. Capaciteit: 76.000. Kosten: 860 miljoen reais. De staking van de arbeiders voor meer loon en betere werkomstandigheden duurt voort. Langer dan verwacht (zie ook Het andere Brazilië, Oproer in het Marcanã, op 19-08-2011). Afbraak van de eerste ring is voltooid en begonnen is met het ophogen van die ring met maar liefst vijf meter.
Bent u er nog? Fijn. Brazilië blijft desondanks optimistisch. Tegen beter weten in. Het is de aard van het volk. Maar het is klip en klaar dat het veel werk aan diverse WK-stadions redelijk achter op schema ligt. Daarbij, de renovatie van vliegvelden, havens en belangrijke (rijks-)wegen vlot eveneens niet.
Wat veel irritatie bij de Fifa veroorzaakt, is de gememoreerde bureaucratie in het Latijns-Amerikaanse continent. Daardoor wacht de Braziliaanse Tweede Kamer nog steeds op een al lang aangekondigd wetsvoorstel, waarin alle zaken van de WK 2014 netjes zijn geregeld. Die wet zal Lei Geral da Copa heten. In het Nederlands: de algemene WK-wet. Met onder andere regels voor kaartverkoop, voor visa voor buitenlanders, voor rechten van rechtstreekse televisie-uitzendingen en voor bescherming van officiële WK-logo´s.
Een andere grote zorg is huisvesting van supporters en de deelnemende 31 teams aan het WK. Zijn er genoeg goede hotels. Vraagtekens. São Paulo zou het beste in haar vel zitten. De metropool heeft 42.000 kamers beschikbaar. Dat wordt uitgebreid tot 50.000 in 2014. Probleem bij het bouwen van nieuwe hotels is het tekort aan goede bouwvakkers, aan metselaars, timmerlieden en stenensjouwers. Het gaat goed met de economie van Brazilië. Meer werk, betere opleidingen, betere lonen. Jonge mensen gaan niet meer voor een laag loon de bouw in, om zich tien uur per dag in de hete zon of in de niet aflatende regen het zweet in te werken.
Goiãnia dan. De stad is net buiten de boot gevallen bij de keuze van de WK-steden. Een stevige domper. Maar niet getreurd. Want Goiãnia ligt uiterst gunstig. In het centrale-westen, bijna in het midden van het land, op nog geen 300 kilometer van Brasilia. De overheid van de staat Goiás, waar Goiãnia de hoofdstad van is, rekent op overloop van WK-supporters. Terecht. Caldas Novas, een stadje met warm-water-zwavelbronnen en het toeristische fraaie Pirenópolis liggen op steenworp afstand van Goiãnia. Maar de doorgaande wegen naar deze stadjes en die naar Brasilia zijn al jaren aan een grondige opknapbeurt toe. Gaten in de weg moeten dicht, nieuw asfalt is nodig (foto boven). Verantwoordelijkheid ligt bij de staat Goiás. Maar er gebeurt niks. Vanwege de buraucratie. Plannen zat, maar geen groen licht.
Of het niet genoeg is, ook het Braziliaanse nationale elftal boezemt weinig vertrouwen in. In juli dit jaar roemloos uitgeschakeld tijdens de Copa América in Argentinië. De Latijns-Amerikaanse versie van het Europees Kampioenschap voetbal. Na 0-0 tegen Paraguay volgden strafschoppen. Brazilië miste er vier op rij. Tegen het Nederlands elftal in Goiãnia blijft het 0-0. In en tegen Duitsland maken de Brazilianen eveneens geen vuist. Een 3-2-nederlaag, met in de laatste minuut een doelpunt van Neymar, die het nieuwe Braziliaanse wonderkind moet worden. De uiterste symphatieke en rustig ogende trainer Mano Menezes krijgt steeds meer kritiek.
Klinkende resultaten blijven uit. Te weinig goals. Braziliaanse voetbalspecialisten wijzen er op dat het elftal tot aan de openingswedstrijd van het WK in 2014 enkel oefenpotjes zal spelen tegen landen die niet in de top van de officiële Fifa-ranking staan.
Conclusie: Brazilië zou geen Brazilië meer zijn (foto rechts: Neymar en Mano Menezes). Creativiteit ontbreekt, andere landen worden sterker, de ´gele kanaries` kunnen tegenstanders geen wil meer opleggen. Extra nadeel. Het WK op eigen bodem legt een enorme last op de schouders van de selectie en van de begeleiders. Het eerste Braziliaanse WK, in 1950, liep op een enorm fiasco uit. In de finale klopte Uruguay de torenhoge favoriet in eigen huis met 2-1.
Hoe komt het goed? Niemand weet het. Slechts een cliché-antwoord voldoet: de tijd zal het leren. Als ik deze zin type, is het zaterdag 17 september 2011, half elf in de ochtend in mijn woonplaats Goiãnia. Nog 999 dagen.

Biss Inn Hotel

2011-09-16T10:23:00.006-03:00

Bus 263 van Terminal Praça Biblia naar mijn woonwijk São Judas Tadeu in de Braziliaanse stad Goiãnia is overvol. Op het busstation verdringen tientallen mensen zich om binnen te komen. Niet iedereen kan mee. Een vrouw en een man van middelbare leeftijd met gedroogd bloed doorlopen wit verband aan schouders en armen worden bijna samengeperst. Ze hebben beiden een motorhelm in een hand. Het is duidelijk. Slachtoffers van een verkeersongeluk, weer met een motor, en na ziekenhuisbezoek op weg naar huis. Geen geld om een taxi te nemen, ze moeten in de propvolle bus en staan met hun verse verwondingen achterin tegen een uitgang gedrukt. De vrouw heeft het zichtbaar moeilijk, ze vergaat van de pijn. Maar er is eenvoudigweg geen millimeter ruimte.
Ik heb geluk, weet een zitplaatsje achterin bij het raam te bemachtigen. Het is dinsdagmiddag 13 september tegen drieën, de heetste uurtjes van de dag zijn begonnen. Mijn mobiel gaat. Verdorie. Het is de personeelschef van Biss Inn Hotel, dat op steenworp afstand van het busterminal Praça Biblia ligt. ´´Hallo? Ja, ik wil je laten weten dat je niet meer hoeft te werken Je bent toch in training? Kom maandag aanstaande langs om geld en je werkboekje op te halen. Goedendag.`` Hè? Na drie dagen al ontslagen. En dan op zo´n manier. Het verbaast me eigenlijk niets, toch komt de mededeling aan. IJskoud op het hete dak van de bus.
Begin september. Een bijeenkomst van buitenlanders op een donderdagavond in een fraai café-restaurant in de betere wijk Marista in Goiãnia. Buitenlanders die in Goiãnia en omstreken werken en wonen. Opgezet door de internationale organisatie InterNations, die in 250 steden in de gehele wereld actief is met de bedoeling om mensen met elkaar in contact te brengen. Ik word er op geattendeerd door ene Edward Simmelink (staande op foto linksboven). Een 41-jarige geboren Nijmegenaar die nog geen jaar in Goiãnia woont, er een Braziliaanse vriendin heeft en die ik via deze blog heb leren kennen. Op de bijeenkomst maak ik nader kennis met Edward. Mooie gozer. Over de twee meter lang en mager. Met een prettig gezicht, zo zegt mijn moeder dat altijd. Hij is doctorandus in de economie en logistiek en werkt in het Biss Inn Hotel. Daar regelt hij de lopende zaken voor de grote baas, die samen met zijn familie op de zesde en bovenste etage van het hotel maar liefst elf kamers bezet en zich niet of nauwelijks laat zien op de werkvloer. Edward neemt de uitdaging aan om ´iets van het hotel te maken, want er moet een hoop veranderen.` Ik opper of hij wellicht een baantje voor mij heeft. Hij zal kijken, belooft hij. Vrijdag 9 september belt Edward. ´´Wanneer kan je beginnen? We hebben iemand nodig om het ontbijt te regelen. Maandag? Oké.`` Luttele minuten belt hij terug. ´´Zou je morgen al kunnen, want we komen iemand te kort.`` Ook geen punt.
Zaterdagochtend bus ik naar Biss Inn. Niet wetende wat me te wachten staat. Ontbijt regelen. Dat lijkt me wat. Het wordt echter heel anders dan ik me voorstel. Heel anders ook dan het hotel zich voorstelt. Meehelpen met opzetten, borden afruimen, geen probleem. Maar mijn idee is managen, regelen, verbeteren. Ik maak dan ook driftig en netjes een dagrapport over wat er mankeert aan het ontbijt en de ontbijtzaal. Het is niet niks. Kruimels op de vloer, drie tafelkleden met gaten, toiletten niet schoon, sommige broodjes te oud en zo hard dat het een schande is. Klanten klagen en terecht. Genoeg werk aan de winkel.
Twee jongens maken het ontbijt klaar. Dat begint om vier uur ´s ochtends. Zo vroeg red ik het niet, de eerste bus vanuit mijn woonwijk vertrekt om vijf uur. Maar er is tijd genoeg. Het ontbijt is doordeweeks van zeven uur tot half tien en in het weekeinde van zeven uur tot half elf. De variëteit is niet slecht. Veel zoet, diverse soorten brood, verse fruit, verwarmde zoute hapjes, ham, kaas, geklutste eieren, warme worstjes, verse koffie, warme melk, warm water om thee te maken en twee soorten sapjes.
Als het ontbijt ten einde loopt en er bijna niemand meer in de zaal is, pak ik snel een bezem en veeg broodresten en ander vuil bij elkaar. De tafels hebben zulke lange kleden dat ze bijna de vloer raken. Geen mogelijkheid om onder die tafellakens te spieden zonder ze op te tillen. Ik veeg stiekem al het vuil onder één tafel. Ben benieuwd of het er maandagochtend vijf uur nog ligt. Een eerste test. De personeelschef roept me. Het is tegen half elf, het ontbijt loopt op een einde. Of ik echt niet eerder kan komen dan half zes. Neen. Een eerste teken aan de wand. Het tweede teken is de manier waarop de keukenhulpen mij ontvangen. Niet dus. Het lijkt er sterk op dat ze me zien als een indringer. Ik werk ook niet mee aan de afwas. Maar zie wel toe hoe het gebeurt. In een zijkeuken, die veel te klein is. Waar geen plek is om de overgebleven ontbijtspulletjes netjes neer te zetten. Het is er echt vies. Gevolg is dat schalen met meloenschijven en broodjes op elkaar worden gestapeld. Afdrogen? Jawel, met een tafellaken! Droogdoeken zijn niet voorhanden. Er blijft naar mijn mening verder veel te veel over van het ontbijt. Pasteitjes worden ingevroren en volgende dag ontdooid in een magnetron. Veel fruit en stukken brood gaan grote plastic afvalemmers in, een boer haalt het af om aan zijn varkens te voeren.
De eerste werkdag is vooral een kennismaking. Het levert ook motivatie op om er lekker tegen aan te gaan. Want er is zeker wat van het ontbijt, toch hét visitekaartje van een hotel, te maken. Contact is belangrijk, contact met de gasten. Brazilianen zijn gek op een praatje voor de vaak. Dat gebeurt niet, de ontbijt-medewerkers hebben er geen zin in, sjouwen wat af en aan en daar blijft het bij. Een ´ontbijt-manager` kan het Biss Inn zeker gebruiken. Aan die functie kan ik invulling geven. Als het personeel tenminste meewerkt. Daar zet ik na de eerste uurtjes al vragen bij. Vragen die snel worden beantwoord.
Maandag vroeg op, voor de wekker. Aan goede zin ligt het niet. Punctueel half zes, het is nog donker, stap ik het hotel binnen. Direct naar de keuken, waar ik van de hulp opdrachten krijg wat ik moet warm maken in de magnetron en waar ik dat warm gemaakte moet zetten. Deze pasteitjes op anderhalve minuut zetten, dan zijn ze goed. Na die anderhalve minuut toch eentje proeven. Nog bevroren van binnen. Dertig seconden meer, dan zijn ze wel goed. Ik loop de ontbijtzaal in en kijk onder de tafel waar ik het vuil heb verstopt. Bingo, het ligt er nog. In het nieuwe dagrapport. Na afloop van het ontbijt tap ik de twee sapcentrifuges af. Bij één loopt het sap niet meer door. Mijn collegaatje, een stugge en onvriendelijke jongen, wijst me erop dat ik het slangetje moet doorprikken, dan komt het goed. Ik pak een tandenstoker en prik in het slangetje. Ik haal de tandenstoker terug. Pikzwart, gadver. Maar inderdaad, het sap loopt weer door. De personeelschef vraagt weer of ik echt niet eerder kan beginnen. Neen. Het klimaat wordt er zo niet vriendelijker op. Dit gaat verkeerd, maar we gaan stug door. Op de zwarte thermokannen staan geen stickers. Ik zie van verre toe hoe gasten elkaar aanstoten. ´´Weet jij in welke warme melk en in welke warm water zit?`` In het dagrapport. Het moet echt allemaal anders.
Dinsdagochtend begint met redelijke paniek. Biss Inn Hotel heeft drie conferentieruimtes en twee ervan zijn afgehuurd. Tientallen gasten nuttigen in één conferentiezaal een geïmproviseerd ontbijt. Dat zorgt voor verwarring. De ontbijtzaal moet tijdig op orde en in een aanpalende conferentiezaal moeten ook pasteitjes en sapjes en broodjes tijdig op lange tafels worden gezet. De twee sapcentrifuges in de ontbijtzaal verdwijnen halverwege het ontbijt en verhuizen naar de conferentiezaal. Geen sap meer. Tien minuutjes later duiken twee open kannen vol met sap op in ontbijtzaal. Gelukkig, weer sap. Maar niet koud. Geen ijs. Fout. Want Brazilianen drinken sapjes, frisdrank en bier ijs- en ijskoud en koffie daarentegen erg heet. Daar is niet aan te tornen.
Ik blijf wat langer deze dag, verricht hand- en spandiensten. Stapel vieze borden op en breng ze naar de keuken. De grote baas komt langs. Samen met een andere man. Hij steekt zijn hand op en roept dat we later eens moeten praten. Het is een mededeling die onprettig aanvoelt. Ik denk meteen: oeps, ik heb hier mijn langste tijd al gehad. Het blijkt een waarheid als een koe. Nog geen uurtje later, in de bus, hangt die personeelschef aan de lijn. Met mijn telefonische ontslagbrief.
Doet het pijn? Verdriet? Frustraties? Neen. Een beetje misschien. Ik ben op een verkeerd tijdstip en op een verkeerde manier begonnen. Vanaf de eerste minuut is dat duidelijk. Thuis bel ik Edward op. Die goeie kerel kan er niks aan doen. Het gaat hier nu eenmaal zo, zegt hij, en beaamt dat de manier waarop er met mensen wordt omgegaan uiteraard uit den boze is. Ik haal mijn schouders op. Het is jammer. Ik wens Edward sterkte en we spreken af om komende zondag samen met onze vriendinnen een biertje te drinken. Ik zal hem zeker even vragen wie voor mij in de plaats is gekomen. En of die tafellakens met gaten zijn verwisseld. En of dat scheve tafeltje eindelijk weg danwel gerepareerd is. Afkicken heet dat.

Liefdadigheid

2011-09-09T10:35:00.008-03:00

Cristiano Moura praat honderd uit. De dertiger zit op zijn praatstoel en achter het stuur van een type landrover. Hij haalt me deze maandagochtend van de 29ste augustus op van het internationale vliegveld Confins van Belo Horizonte. Dat is de hoofdstad van de staat Minas Gerais, een staat in het noordelijke westen van Brazilië en die even groot is als heel Frankrijk. Moura is algemeen coördinator van de Braziliaanse liefdadigheidsinstelling Fundo Cristão, die innig samenwerkt met en in de toekomst helemaal ´op zal gaan` in ChildFund International. Doel is om fondsen te werven. Particulieren en bedrijven kunnen geld geven en dat wordt gebruikt om een goede educatie te realiseren voor kansarme kinderen in kansarme landen. Dat gebeurt in de vorm van financiële steun aan bijvoorbeeld schooltjes en het opzetten van talloze sociale projecten, zoals dans, sport en kunst. Op uitnodiging van de Gerson Pacheco, de grote baas van de Braziliaanse organisatie, ben ik twee dagen te gast in Belo Horizonte. Eén dag naar een buitenwijk, naar een project van Cristão, de tweede dag kennismaking met het kantoor in het bloedhete en altijd drukke centrum van het fraaie Belo Horizonte.
Lange nette blauwe spijkerbroek, nette bruine leren schoenen, net T-shirt. Een mens moet wat over hebben voor een minibezoek aan een nette instelling die wellicht een baantje voor hem heeft. Over hebben? Jawel, want de zon stuwt in dit deel van Brazilië in deze droge tijd zonder een wolkje aan de lucht het kwik op tot veertig graden Celsius. Een shortje met slippers is een betere outfit. Maar kom op, het is voor één dag.
Moura is een goede chauffeur. Het vliegveld ligt zo´n veertig kilometer buiten de stad en we gaan eerst een vrouw ophalen die samen met ons naar het project van Cristão gaat. Tijd genoeg om te praten. Die gelegenheid laat Moura zich dan ook niet ontnemen. In een stortvloed van mooie zinnen schetst hij het werk van de organisatie, de moeilijkheden, de uitdagingen.
Kritiek is er ook. Op het gemeentebestuur. Die niet zo happig lijkt in het opentrekken van de portemonnee. Populair geschreven. Weinig steun, weinig deelname in projecten. Later zal Pacheco zeggen dat de contacten met de politiek prima zijn. Tja. Moura verhaalt over de aura van liefdadigheid in zijn land. ´´Sociaal werk staat niet hoog aangeschreven``, legt hij uit, ´´terwijl het zo belangrijk en omvangrijk is. In mijn directe omgeving respecteren ze me. Maar het is moeilijk om daar buiten enig respect te krijgen. Het is goed te merken bij een sollicitatie. ´Wat doet u? Oh, sociaal werk. Met kinderen? Projecten, betere opvoeding. Wat goed?` Daar houdt het zo´n beetje mee op. Ze kijken eerder op ons neer, nemen ons niet serieus. De zachte sector.``
Moura kan mooi vertellen. Hij geeft een werkelijk schitterend en klaar beeld over de dagelijkse realiteit. Uitleg. Cristão werkt als volgt. Mensen kunnen een kind ´adopteren`. Ze betalen 52 reais per maand. Daarnaast zijn eenmalige giften ook welkom. Alles wordt gecontroleerd, het is perfect geregeld. De instelling heeft contacten met organisaties in het veld. Zoals dat heet. Die hebben een goed overzicht wat nodig is voor het kind. Schoolspullen, nieuwe schoenen, een schooltas, medicijnen wellicht. Van iedere aankoop zijn bonnetjes. Wordt een groot bedrag geschonken, bijvoorbeeld vijfhonderd reais, dan gaat dat meestal niet rechtsstreeks naar de behoeftige familie van het kind. Dan ziet de organisatie in het veld toe op een goede besteding. Nodig? ´´Nou en of``, vertelt Moura, ´´joh, het komt voor dat mensen een dvd kopen, terwijl ze niet eens een televisie hebben. Nog vragen?``
De landrover stopt langs een snelweg. Een vrouw stapt in. We rijden verder. De zon doet zich al gelden. Moura pikt de draad weer op. ´´Ik ben eigenlijk aardrijkskunde leraar. Ik ken Gerson en ben op die manier begonnen bij Cristão.`` We komen aan bij een buitenwijk. Nauwe straatjes, omhoog en omlaag gaat het. Links dan rechts, dan links, dan rechts. Oppassen voor bussen, die groter zijn en dus in Brazilië de baas zijn over kleine(re) vehikels. Dat is wet. ´´We zijn er``, zegt Moura en parkeert de landrover bij een schoolgebouw (foto linksboven ingang van de school).
Binnen krijg ik een uitgebreide rondleiding. Met een paar leerkrachten worden per dag honderden kinderen en jonge pubers opgevangen en krijgen ze les. Voor bijna honderd procent komen ze uit gebroken en straatarme gezinnen uit de buurt. Vader is er niet, de kinderen wonen bij (stief-)moeder. Die is overdag niet thuis, ze werkt veelal in de huishouding. Geen tijd voor de kinderen. Die slapen dan ´s middags op kleine matrassen in het schooltje. Drie zaaltjes zijn er, waar in leeftijdsgroepen rond het middaguur tien tot twintig kleintjes de oogjes dicht doen. Worden ze wakker, dan gaan ze naar een ander zaaltje, waar ze kunnen spelen. Totdat mams verschijnt om ze op te halen. Het is een aandoenlijk tafereeltje, die slapende kinderen op die verschoten matrasjes. In elk zaaltje een begeleidster. Moura doet zachtjes een deur open en daar liggen er tien in de leeftijd van twee tot vijf jaar een tukkie te doen. Een begeleidster moet lachen: ´´Nu is het doodstil. Wacht tot ze ontwaken. Onstaat er een andere wereld, dat wil je niet horen.``
Moura neemt me mee een trap op. Weer gaat een deur open. Een zwarte man geeft drumles aan zo´n tien jongens (foto rechts). Een ritmisch kabaal van jewelste. De drums zijn gemaakt door de leerlingen. Afvalbakken van plastic worden van boven afgesneden, daarna beschilderd. Klaar is Kees. We blijven een half uurtje binnen. Wat hebben die Brazilianen toch een natuurlijk gevoel voor ritme. Het klinkt goed. De leraar zal later uitleggen dat dit project, gesteund door Cristão, veel waarde heeft. ´´De jongens leren met elkaar om te gaan, raken agressie kwijt. Het lucht op.``
Moura wenkt me. ´´We gaan op huisbezoek in de buurt.`` (Op foto met rood T-shirt Moura, geheel links in het blauw de begeleidsters). We lopen naar buiten, samen met drie begeleidsters. Dan wordt pas duidelijk waar we eigenlijk zijn. ´´Hier heeft niet zo lang geleden een oorlog tussen gangs gewoed. Hier wordt veel in drugs gehandeld. Nu is het rustig``, zegt Moura. Een begeleidster die vlakbij de school woont, valt Moura in de rede. ´´Nou, rustiger. Afgelopen weekeinde was er nog een treffen.`` Het eerste en langste bezoekje is aan een simpel huisje bijna tegenover de school. Een vrouw van 24 jaar woont er, samen met twee kinderen. Zij is blank, geblondeerde lange haren, de kinderen in de leeftijden van vijf en acht jaar zijn pikzwart (foto onder). Heerlijk apies zijn het. Ze schrikken van me, een grote blanke man met staalblauwe indringende ogen. Het duurt niet lang. Dan wordt er naar hartelust gekroeld. Moeder woont alleen. Nee, ze heeft even geen werk, maar dat komt goed. Ja, de kinderen doen mee aan het project van Cristão en ze is er dolgelukkig mee. Verhuizen? Nee, ik voel me prettig hier, ik ken iedereen. De vader van mijn kinderen laat me met rust. Dat was anders. Hij heeft me eens aangevallen met een mes. Ze vertelt het zonder blikken of blozen in aanwezigheid van de kinderen.
We stappen op, nemen afscheid. Moura wijst me op zelf gemaakt speelgoed van de kinderen. Het is een plastic pistool. Welja. ´´Helemaal verkeerd natuurlijk. Snap je hoe moeilijk het is om een goede opvoeding te geven? En waar we tegenaan lopen?``
Het respect voor het werk van Moura groeit. We bezoeken nog vier families. Klauteren steil omhoog over niet geasfalteerde steegjes, vol met gaten, vol met loszittende stenen. De zon is op haar hoogtepunt. Het is bloedjes heet. Families staan buiten, hangen wat. ´´Luister``, fluistert Moura, ´´in deze steeg worden drugs verhandeld (foto links). Het is beter om ´s nachts binnen te blijven. Het is er nu doodstil. Logisch, de criminelen slapen, ze gaan op pad na zonsondergang.`` De eenvoud in ieder kotje is spreekwoordelijk. Geen luxe. Een aftandse sofa, een oude televisie, soms een bed in de woonkamer. Gebrek aan ruimte. Maar het is er brand schoon. De mensen zijn vereerd met ons bezoek. Camera´s van begeleidsters, Mooura en mijzelf klikken onophoudelijk (foto rechtsonder ondergetekende in een huisje). Want iedereen wil en moet met iedereen op de foto. We drinken een glaasje water, eten een banaantje en gaan naar het volgende adres. Na het laatste bezoek nemen we uitgebreid afscheid van de begeleidsters. Moura brengt me naar een hotel in de binnenstad. Ik ben bekaf, doornat van het zweet, kan een frisse douche wel gebruiken. Bij het hotel belooft Moura: ´´Ik haal je morgenochtend op.``
Dat doet hij. Die volgende ochtend. We lopen een stukje door de binnenstad, waar het kantoor van Fundo Cristão is. Daar krijg ik wederom een meer dan uitgebreide rondleiding. De instelling heeft tientallen medewerkers. Het kantoor telt twee verdiepingen, is modern ingericht. Een fraaie receptie, ontvangstruimtes, vergaderzaaltjes. ´´Dat is niet zo geweest``, zegt Pacheco, die beschikt over een eigen directiekamer. De grote baas heeft weinig tijd. Hij moet deze dinsdag nog naar Londen. Pacheco reist wat af. Dat moet, om contacten te houden met de managers van andere afdelingen van Cristão in Brazilië en ChildFund daarbuiten. ´´We staan voor een grote uitdaging``, vertrouwt Pacheco me toe, ´´we gaan af van de naam Cristão. Dat is een blokkade. We zijn van alle gezindten, van alle godsdiensten of geen één. We zijn niet per se christelijk. Het is geen eenvoudige opgave. De mensen kennen ons tientallen jaren als Fundo Cristão. Het is de uitdaging om nieuwe bronnen aan te boren met een nieuwe naam zonder de oude garde te verliezen.`` Na een gezamenlijke en lange lunch met alle medewerkers zit mijn bezoek er op. Of er plek is voor mij in de organisatie? Het valt te betwijfelen. In alle functies, van marketing tot coördinatoren, is voorzien. Ik beloof Pacheco om een rapport te schrijven. Dat zal ik doen. Hij belooft op zijn beurt te kijken of ik er ergens in de organisatie ben in te passen. Zoals dat heet. ´´Hoe vond je het?``, vraagt hij op de man af. ´´Geweldig``, luidt het eerlijke antwoord. Ik complimenteer hem met zijn instelling en bedank hem voor de hartelijke ontvangst. ´´We houden contact. Bedenk dat je er een nieuwe familie bij hebt``, benadrukt de grote baas met onverholen trots en een ontwapenende glimlach. Klinkt het gemaakt? Overdreven? Neen. Geenszins.

Tram ontspoort in Rio de Janeiro

2011-08-28T10:43:00.013-03:00

´´Dief! Schaamteloze! Moordenaar!`` Secretaris Júlio Lopes van het gemeentelijk transportbedrijf van Rio de Janeiro moet het ontgelden. Buurtbewoners hebben het op hem gemund. Lopes komt om vier uur ´s middags op zaterdag 27 augustus 2011 aan op Rua Joaquim Murtinho in zijn stad. Lopes is getuige van een complete ravage. Van tram nummer 10, die tussen het centrum van Rio de Janeiro en de boven gelegen toeristische wijk Santa Teresa rijdt, is niet veel meer over. Op volle snelheid ontspoort de bekende tram een uurtje eerder, bij de afdaling naar het centrum, op één van de laatste scherpe bochten. De 10 raast naar beneden, botst tegen twee lantaarnpalen en komt uiteindelijk tegen een muur tot stilstand. Vijf inzittenden, drie mannen en twee vrouwen, sterven. Onder hen trambestuurder Nelson Correia da Silva. Hij raakt bekneld en zal letterlijk doodbloeden. Het aantal gewonden is 54, tien van hen zijn er zeer slecht aan toe. Zij liggen in drie verschillende ziekenhuizen in Rio de Janeiro.
Lopes krijgt de wind van voren op de plek van het ongeluk, waar tientallen buurtbewoners de tragedie gadeslaan. Het is begrijpelijk. Voor de camera belooft hij dezelfde zaterdag een diepgaand onderzoek in te stellen. Alles zal boven water komen. Dat hoeft helemaal niet, dat onderzoek. De mensen en ook de secretaris weten donders goed waar het aan scheelt. De trammetjes op het genoemde traject zijn altijd overvol. Officieel zijn er 32 zit- en 12 staanplaatsen. Die voldoen niet. Onderweg springen zomaar mensen op de tram, wurmen zich onder de passagiers, klampen zich vast aan metalen uitsteeksels. Dat is al tientallen jaren het geval, toeristische foto´s tonen immer die uitpuilende trams. Lopes kan er dan ook niet onder uit en geeft dezelfde avond van het ongeluk toe dat ook de nummer 10 overvol was. ´´Het is altijd mijn zorg geweest, maar we hebben hier te maken met een cultureel fenomeen dat Santa Teresa heet``, zegt hij. De hoger gelegen wijk is een alternatieve buurt met veel kleur en kunst en een geliefde plek voor inwoners van Rio de Janeiro. Die ontvluchten de stadsdrukte en bezoeken in een van de vele fraaie restaurants en bars. Ook buitenlandse toeristen weten Santa Teresa te vinden. Het geldt als één van de trekpleisters van Rio de Janeiro, naast het enorme Christusbeeld, het Suikerbrood en de stranden.
Gouverneur Sérgio Cabral van Rio de Janeiro besluit om alle trams van en naar Santa Teresa op non actief te stellen totdat alle bijzonderheden van het ongeluk vaststaan. Hij voegt eraan toe dat Rio de Janeiro alle (financiële) hulp aan de slachtoffers geven. Begravenissen en kosten van medische behandelingen worden betaald. Op een Braziliaanse nieuwswebsite verschijnt het verhaal van de laatste rit van de 57-jarige trambestuurder Nelson Correia da Silva. Hij was erg geliefd in Santa Teresa, iedereen hem kende. Dat blijkt ook uit het verhaal: ´Nelson begint zijn werkdag om tien uur ´s ochtends. Voor hij de 10 instapt, gaat de telefoon op het stationnetje waar hij op het punt staat te vertrekken. De bestuurder neemt op. Aan de andere kant van de lijn Luciana Miranda. Een buurtbewoonster die hij goed kent, zij heeft een lunchroom. Luciana: ´Als je langs mijn lunchroom rijdt, moet je claxonneren en stoppen. Dan kom ik naar buiten met een zak met sandwiches en appels voor jou en de andere bestuurders.` Hij deed het, vertelt Luciana, bedankte me en reed verder. Nelson was een lieverd.`
Nooit meer zal trambestuurder Nelson de zoete broodjes van Luciana mogen proeven (foto links de trambestuurder en de eigenaresse van de lucnroom). Nadat de 10 uit de rails schoot, denderde die nog een meter of dertig naar beneden, alvorens eerst die twee lantaarnpalen te raken en uiteindelijk die muur. Nelson raakt bekneld, tussen de laatste van de twee palen en verwrongen ijzer van zijn tram. Bloed sijpelt uit zijn mond. Door de klap valt hij van zijn stoel. Als enkele minuten later brandweerlieden hem vinden, ligt hij bovenop een dode vrouw. Hij leeft nog, maar zal even later toch aan de verwondingen bezwijken.
Het is zondagochtend nog geen tien uur op de plek van het ongeluk. De ochtend na de tragedie. Politie doet verregaand onderzoek op , ze praat met buurtbewoners. Specialisten bekijken opnieuw de situatie op een deels afgesloten Rua Joaquim Murtinho. Meer gedetailleerd nieuws. Namen van de dodelijke slachtoffers worden bekend gemaakt: Nelson Correa da Silva, Claudia Lilian Almeida Fernandes, João Batista Soares, Ivone da Silva en Maria Eduarda Nunes. Onder de gewonden vijf buitenlandse toeristen en drie kinderen.
En dan komt het. Júlio Lopes bevestigt dat de 10 een oude tram was en nog niet gemoderniseerd. Modernisering van alle trams op de befaamde toeristische route zit in de pen. Sterker, de gemeente Rio de Janeiro had al nieuwe voertuigen besteld. Die zijn echter niet in gebruik genomen. Ze zouden mankementen vertonen en daarover is nu een juridische strijd gaande. Zo blijft het bij het aloude liedje. Of beter bij het aloude spreekwoord. Brazilië én de put én het kalf én het dempen. In die volgorde.
Het is zondagavond, half zeven, het is al donker in Santa Teresa. De rust wil er maar niet terugkeren. Circa honderd buurtbewoners gaan eerder op de dag, om vier uur ´s middags, de straat op. Ze protesteren. Ze spreken over grove nalatigheid van de gemeente Rio de Janeiro, over een aangekondigde tragedie en niet over een fataliteit, zoals autoriteiten in reacties laten weten. De groep krijgt steun van het plaatselijke bewonerscomité. De mensen lopen over de rails, waar de aloude bomvolle trammetjes reden, en door de eigen buurt. De restanten van lijn 10 liggen niet meer op straat, ze zijn naar een remise gebracht die vlakbij de plek van het ongeluk ligt.
Lerares Simone Reichel, die in Santa Teresa woont, loopt mee met de stoet. Zij zegt: ´´Ik was zaterdag eerder op de plek van het ongeluk dan de brandweer. Het zal moeilijk worden om te vergeten wat ik daar zag. Scènes van totale radeloosheid. Wanhoop. Veel gewonden, onder wie een kind. Die trams waren altijd overvol. Iedereen weet het. Hoe kun je zo´n regio toeristisch promoten zonder een goede infrastructuur?`` Raphael Santana woont ook in Santa Teresa en is gids. ´´Ik ga met mijn klanten niet meer in die trams. Soms moet je tot twee uur wachten voor er plaats is. De trams zijn onvoldoende uitgerust voor het steeds groeiende aantal passagiers. En dan heb ik het maar niet over de staat waar in ze verkeren.``

Alicia (2)

2011-08-25T08:22:00.005-03:00

Het is uit tussen de 34-jarige Braziliaanse Alicia en haar virtuele Nigeriaanse liefde. Hoewel, voorzichtigheid is geboden. Want in Brazilië kan het de ene dag uit zijn, de volgende week weer aan, of half wel of half niet. Soms is er geen touw meer aan vast te knopen. Vooralsnog blijkt deze Braziliaanse-Nigereriaanse breuk onherstelbaar. En dat is maar goed ook. Voor Alicia zeker, en wellicht tevens voor die Nigeriaan. Het is een raar verhaal, wat tussen die twee is gebeurd. Het is ook opnieuw een mistig verhaal over een liefdesrelatie via het web. Zeker in Brazilië, waar het volk een bijna niet te stoppen honger heeft naar contact, erg nieuwsgierig is en openstaat voor Jan en alleman. Met alle voor- en nadelen vandien.
Zaterdag 16 april 2011. Ik plaats een blog over Alicia. De kleine Braziliaanse is een huisvriendin van ons. Wij, mijn lief en ik, wonen in Goiãnia, het centrale westen van het Latijns-Amerikaanse land. De vrolijke Alicia zit op de staatsuniversiteit UFG van de staat Goiás, waar Goiãnia de hoofdstad van is. Die universiteit ligt op steenworp afstand van ons huisje. Vandaar dat Alicia vaak langskomt. Zij legt veelvuldig beslag op onze laptop en niet zonder reden. Alicia is halsoverkop verliefd geworden op een hele zwarte Nigeriaan die in Nigeria woont. Via het web. Zo´n drie maanden zal ze wekelijks meerdere uren intensief contact hebben met haar geliefde, die haar al ´my wife` noemt. Mijn vrouw, ja.
Na twee maanden rijpt het idee bij beiden om elkaar te zien. Liefde groeit niet waar? Maar hoe moet dat? Alicia woont met een broer en twee opgroeiende dochters in een klein huis. Zonder geld. Haar vervelende en agressieve ex-man moet voor de centjes zorgen. Dat doet hij, bij tijd en wijle. Alicia wil af van die man, en terecht. Dat was ze, min of meer, voor enkele weken, maar nu woont hij weer bij haar. ´´Het enige dat hij doet is werken en als hij thuiskomt, gaat hij slapen``, klaagt ze. Maar ze is financieel afhankelijk van hem en ook een beetje bang. Ze weet er eigenlijk geen goed raad mee. En ze is een Braziliaanse. Dat betekent zoiets als ´morgen weer een dag, dan komt de oplossing`.
De Nigeriaan vertelt zijn Alicia dat hij de knoop doorhakt. ´´In augustus kom ik langs.`` Het wordt spannend. Alicia ziet ernaar uit, maar realiseert zich het probleem met haar ex-man. Het is onmogelijk hem zomaar haar huis uit te dirigeren en het is helemaal onmogelijk om haar Nigeriaan daar te ontvangen. Die Nigeriaan weet overigens niets van het bestaan van die ex-man met de losse handjes af. De Afrikaan gaat er vanuit dat hij bij ´zijn vrouw` gaat logeren.
Voor zover aan duidelijkheid niets te wensen over. De Nigeriaan vraagt aan Alicia vooral geen geld of nummers van creditcards te sturen. Slechts haar adres en telefoonnummer. ´´Ik ga eerst naar Toronto en via Canada kom ik naar Brazilië``, kondigt de kersverse bruidegom aan. Het verhaal wil dat de Nigeriaan wellicht een goede baan in Canada kan krijgen.
Maar een mist doemt op en die wordt steeds dikker. De Nigeriaan benadrukt dat Laura een uitnodiging aan hem moet schrijven, die dient om een visum naar Canada te realiseren. Een paar dagen later, is dat echter niet meer nodig. De Nigeriaan laat vervolgens weten dat hij een vliegticket tot Toronto heeft. ´´Ik blijf er drie dagen en koop daar mijn ticket naar Brazilië, dat is beter.`` Schimmig. Waarom niet in Lagos in Nigeria gelijk een retourtje Brazilië kopen? Op vragen welk uur hij precies in de lucht is, welk vliegtuig, wanneer hij landt, er komen maar geen directe antwoorden. ´´I am okay baby``, is het slechts.
Vrijdag 5 augustus is de Nigeriaan jarig. Het is ook de dag dat hij zegt af te reizen naar Canada. Alicia feliciteert hem via Facebook en wacht in spanning de gebeurtenissen af. Het wordt windstil, dagen achtereen. De mist trekt niet op. Geen enkel contact, de Nigeriaan lijkt van de aardbodem verdwenen. Geen virtueel bericht van veilige aankomst in Canada, geen enkel teken van leven. Op Facebook heeft de Nigeriaan maar liefst 247 vrienden. Maar niemand die hem succes wenst met de voorgenomen reis, geen enkele vorm van wetenschap van die reis. Vreemd.
Vrijdag 12 augustus. Alicia opent een chatbox en wie is online? Haar nieuwe man. Vanuit Toronto. Schrijft hij. Hij is in paniek. Schrijft hij. De politie heeft hem opgepakt en zijn geld afgepakt. Waarom, hoe precies? Geen bijzonderheden. Wel dat hij nu al zijn centjes kwijt is. Een som van 850 Amerikaanse dollars. Alicia moet hem helpen, chat hij. Zij dient een bedrag van precies 850 Amerikaanse dollars over te schrijven op een rekening van een bedrijf in Nigeria waar die Nigeriaan werkt. Dat bedrijf zal dan binnen een week de centjes weer overmaken aan Alicia.
De Braziliaanse is in alle staten. ´´Wat is dit? Ik heb hem in het verleden er meerdere malen op gewezen hoe mijn financiële situatie in elkaar steekt. Ik heb toch geen 850 dollars op zak?`` Ze laat het weten, de Nigeriaan reageert koppig: ´´Ik heb het echt nodig, de Canadese politie dreigt me het land uit te zetten.`` Alicia is niet dom. Ze mailt haar toekomstige echtgenoot: ´´Vertel me waar je precies zit. Ik heb vrienden bij de Braziliaanse inlichtingendienst, de immigratie en de federale politie. Die kunnen helpen, het is het enige dat ik voor je kan doen.`` Alicia heeft geen enkele vriend bij genoemde instanties, ze liegt dat ze barst, maar het is een uitgekookte zet. De Nigeriaan reageert er namelijk niet op en is snel weg van de chat. Bingo?
Nog één keer volgt een teken van leven van de Afrikaan. Hij schrijft via een mail aan Alicia dat hij ervan overtuigd is dat zij niet de ware is voor hem. ´´Je houdt niet van me. Je wilt me niet helpen, terwijl ik alles heb geriskeerd, ben opgepakt door de politie en alles heb uitgelegd.``
Maar de Nigeriaan legt niks uit. Waarom zou de politie in Toronto een Afrikaan oppakken met geldige papieren en hem zijn geld afhandig maken? Zo ja, waarom vertelt deze Nigeriaan geen details. Waarom niets over het exacte waarom, hoe en waar? Woensdag 24 augustus. Alicia is boos en eist een verklaring van de Nigeriaan. Zij schrijft op ´zijn Facebook` het volgende. ´´De liefde voor mij schijnt een waarde van 850 dollar te hebben. Deze man is een oplichter. Pas er voor op.`` Het bericht van Alicia blijft slechts enkele uren op het web staan. Daarna wist de Nigeriaan het.
De mist trekt eindelijk op. Een mager zonnetje breekt door. Alicia weet voldoende. Haar Nigeriaan blijkbaar ook. Te hopen is dat de Braziliaanse haar lesje heeft geleerd. Maar daar lijkt het in de verste verte niet op. Alicia belt mijn vriendin, op de ochtend van donderdag 25 augustus. Enthousiast. ´´Moet je weten. Ik heb nu contact met een architect uit Brasilia (hoofdstad van Brazilië, op 300 kilometer afstand van Goiãnia). Via internet. Hij is rijk en vrijgezel``, meldt ze overgelukkig. Alicia!

Geen water

2011-08-22T17:38:00.009-03:00

Twee foto´s nemen meer dan een halve voorpagina van het regionale dagblad O Popular in de Braziliaanse staat Goiás in beslag op nummertje 21.045 van de 73ste jaargang. Oftewel op dinsdag 16 augustus 2011. De zon schijnt fel en wreed, meer dan honderd dagen al zonder een spatje regen. Op de eerste foto een straatbeeld van Goiãnia, de hoofdstad van Goiás met 1,2 miljoen inwoners. Zonsondergang lijkt het, de foto is rood gekleurd en er zijn stofwolken te zien. Daaronder een foto van de Sahara. Een gesluierde toerist rijdt op een kameel over geel zand. Boven hem staalblauwe lucht.
Een grote kop boven de eerste foto: Luchtvochtigheid: Goiãnia 10%. En boven de tweede: Sahara 16%. Onder beide foto´s: ´Ideaal voor onze gezondheid is een luchtvochtigheid van 60%. Maar in Goiãnia werden gisteren waardes gemeten van beneden de 12%. Om een idee te geven, in Djanet in Algerije, het centrum van de Sahara, was de luchtvochtigheid gisteren 16%. Gelukkig hebben wij hier in Goiás wél water, wat in de woestijn ontbreekt.` Op bijgaande foto het stoffige en kurkdroge Goiãnia.
Gek of niet, maar die voorpagina zal dagen rondslingeren in de kleine woonkamer van het huisje van mijn vriendin en ik in Goiãnia. We drinken deze dagen veel water en baden zeker drie keer per dag. Aan ons zal het niet liggen. Tot die vrijdagmiddag van de 19de augustus. Tante van mijn vriendin die naast ons woont, klopt ´s ochtends vroeg op de keukendeur. ´´Jullie moeten voorzichtig zijn met gebruik van water. Er zit nog wat in de reservetank, daar moeten jullie het mee doen. Bijna niemand in onze straat heeft water. Prettige dag nog.`` Dank je tante Maria, daar kunnen we het mooi mee doen. Mijn blik valt op die voorpagina van O Popular. Wat ´gelukkig hebben wij wél water`? Weg met die krant!
Vriendin belt aan het einde van deze vrijdagmiddag het informatienummer van Saneago, het waterbedrijf van Goiãnia (foto links). Dat gaat als volgt. ´´Ik wil graag informatie hebben over wanneer wij weer water krijgen in onze buurt São Judas.`` Juffrouw aan de andere kant van de lijn: ´´Wie bent u en waar woont u?`` Vriendin antwoordt. Juffrouw: ´´Wat is uw rekeningnummer en op wiens naam staat die rekening?`` Vriendin antwoordt. Juffrouw: ´´Helemaal juist, welnu, de vooruitzichten zijn gunstig, u heeft wellicht rond elf uur deze avond weer water.`` Niet dus.
Het is zaterdagochtend 20 augustus en ik sta vroeg op. Het is nog geen zeven uur. Naar de keukenkraan. Geen druppel. Voor het aanrecht, op de grond, stapelen vieze borden en pannen zich op. De toilet? Niet door te trekken en ik moet echt een grote boodschap doen. Tante is ook al wakker en de scheet voorziet ons van een emmer water. Uit haar voorraad. Die wordt gebruikt om de toilet door te spoelen. Vriendin wordt wakker. Ze hoeft niets te zeggen. Ik zeg slechts: ´´Nog niet.``
Reden te meer weer aan de bel te trekken bij ons geliefd waterbedrijf. Een meneer dit keer. ´´Uw huisnummer alsjeblieft.`` Daarna: ´´Uw rekeningnummer alsjeblieft.`` Daarna: ´´Op wiens naam staat die rekening?`` Daarna: ´´Ik zal u een nummer geven waar u uw klacht kwijt kunt.`` Klik. Opnieuw bellen. ´´Wie bent u? Wat is uw rekeningnummer?`` Het is goed dat een mens niet door een telefoon heen kan kruipen. Of ze bij het bedrijf niet weten dat hele straten in drie noordelijke wijken van de stad ruim een dag zonder water zitten. Wij zijn zeker de enigen die klagen. Kom nou.
Het is die heerlijke Braziliaanse bureaucratie. Het is niet voor niets dat al die informatie over die rekening wordt gevraagd. Bij het waterbedrijf kijken ze eerst of die rekening wel is betaald en er geen afsluiting heeft plaatsgevonden. Dat gebeurt heel vaak in Brazilië. Ook staan energie- en gasrekeningen nog op de naam van een vorige bewoner. Overschrijven is ook zo´n gedoe. Oké, ook de tweede meneer van het waterbedrijf in Goiãnia is uiterst vriendelijk. ´´Elk moment kan het goedkomen. Prettig weekeinde.`` Ja, van hetzelfde. Die meneer gaat zometeen thuis lekker onder een koude douche en poept in een schone toiletpot. Wij? Wij niet en wij krijgen ook geen druppeltje water deze zaterdag. De nare geuren uit toilet en keuken dreigen ruimschoots te worden gecompenseerd met onze eigen zweetlucht. Het gaat recht vooruit.
Maar een Braziliaan is een rasoptimist, waarom ik dan niet? Zondagochtend 21 augustus tegen tienen op, de vogeltjes zijn blij en fluiten complete symphonieën. Dat moet een mooie dag worden. Naar het toilet. Gadver. Stank. Kraantje opendraaien. Ja, roept u maar, natuurlijk geen water. Beetje boos. Beetje veel boos. Vriendins humeur ook niet opperbest. Eerste week nieuwe baan, inclusief reistijd zo´n veertien uren per dag van huis en zij wil haar eerste uitrustweekeinde ten volle benutten om bij te komen. Met een vuile keuken, een volle toiletpot en geen water komt daar niks van. Ze gaat achter de computer zitten, ook kwaad en verstuurt een mail naar het gemeentebestuur waarin ze uitlegt dat als er werk is aan de waterleiding, en dat is haar gezegd, waarom er dan niet vóóraf wordt gewaarschuwd, in plaats van geen en slechte informatie achteraf.
Ik ga de straat op, met digitaal fototoestelletje van vriendin. Eerst naar mijn stamkroeg, op een halve kilometer van mijn huis. Barkeerper Zé verwelkomt me met zijn gewoonlijke gegrom, het terrasje voor zijn kroegje zit vol. ´´Wat? Geen water? Al twee dagen? Ik heb er geen last van. Nee, je stinkt niet erger dan normaal. Ga hier maar zitten, bij die andere gek, die maakt ook altijd zoveel lawaai. Bier en cachaça maar?`` Ik drink en ga naar het toilet waar ik water uit de kraan over mijn gezicht, armen en handen laat lopen. Heerlijk. Bizar toch hoe een mens lijdt zonder water. Zé roept: ´´Niet te veel hè, water is duur, ik zet het op je rekening.`` Heerlijke Zé, hij doet maar.
Op de fiets voor een rondje door mijn wijk. Mensen zitten buiten. Veel mensen zitten buiten. ´´Ook geen water?``, vraag ik. Sombere gezichten: ´´Nee, wij ook niet.`` Daar komt een auto van Saneago aan. Hé, daar staan er twee van hetzelfde bedrijf. Mannen in werkkleding liften putdeksels, poeren wat met een soort schep en leggen en de deksels weer op de juiste plekken (foto boven). Dat schiet op jongens. Naar huis. Gezicht van vriendin nog op onweer. Niks dus. Terug. Het is al zondagmiddag. Een kleine graafmachine begint aan de hoofdstraat van onze wijk rode aarde weg te scheppen. Een gat onstaat (foto geheel boven). Bij dat gat mannen van het waterbedrijf. Ik maak foto´s, ze zijn er niet blij mee. ´´Laat ons nou werken.`` Ik hou mijn mond, lijkt me beter en zie met beide ogen dat ze niks doen. Ze kijken naar beneden, naar een open put, met handen in zij (foto links), kijken op een wit vel papier waar talloze nummers staan, kijken naar bevallige jonge juffrouwen die met opwaaiende zomerjurkjes kirrend langslopen. Ook voor hen is het zondag. Dan springt een man het gat in en neemt een tang ter hand. Het zou toch niet gebeuren dat besloten is tot actie over te gaan? Kalm jongens, de zon schijnt. Ik maak nog wat foto´s en ga naar huis.
Mijn vriendin kookt, zo goed en kwaad als het gaat. De maagjes moeten vol. Macaroni met vleessaus. Eenvoudig. Maar altijd lekker, zeker als zij het maakt. Een zus van tante verschijnt. ´´Gaan jullie mee? Kunnen jullie lekker bij ons douchen. Mijn moeder en haar vriend zitten al in de auto.``
Vriendin kijkt me aan, we hoeven niets te zeggen. Uit dat gas, weg uit die vieze woning. Het is leuk in het huis van dochter van tante. Kinderen, het gezin, wij, tante en vriend. Een drukte van belang. En ach, als we er toch zijn, honger misschien? Gaan we wat braden en wat koken. En ach, als we dorst hebben, daar staat een goede vles Wodka. Met sinaasappelensap en ijsblokjes? Zeker, komt eraan. Ik douche twee keer, met handdoeken van het huis. Zelf een handdoek meenemen, is een ware belediging van de gastvrouw en -heer. Of ze die niet zelf hebben, schoon en lekker geurend. Ik moet denken aan woorden van een oude Hollandse vriend, Braziliëkenner en Braziliëgek. Hij zegt immer: ´´Dat volk maakt van niks een feestje.`` Het wordt aldus een latertje deze zondag. Voldaan en schoon liggen wij ´s avonds laat op ons bed, in een schone slaapkamer in een verder vies huis. Morgen gaat de vierde dag zonder water in. Vriendin moet voor zes uur in de ochtend op om naar haar werk te bussen. Arme ziel.
De wekker gaat. Op een mobieltje. Het is maandagochtend 22 augustus. Vriendin staat op, stommelt naar de keuken en doet het licht aan. Buiten is het nog donker. Ik word wakker en wat hoor ik? Druppelend water. ´´Het komt goed, langzaam aan``, deelt vriendin mede. Gelukkig. Ik moet lachen. Wat een weekeinde. Een weekeinde dat vele facetten van het leven in Brazilië toont. Geen en slechte informatie van overheidswege, slechte planning, de enorme bureaucratie, dat eeuwige getreuzel bij dringende werkzaamheden, vooral geen haast, gebrek aan water (soms valt ook de electriciteit zomaar uit) en ja, inderdaad ouwe makker, van misère een feestje maken. Conclusie van dit alles? Ik blijf.

Oproer in het Maracanã

2011-08-19T15:24:00.015-03:00

Carlos Felipe da Silva ziet het gesloten vat en denkt na. Hij is hulp-metselaar en werkt mee aan de verbouw van het immense Maracanã-voetbalstadion in Rio de Janeiro. Dat vat moet open. De onervaren hulp-metselaar pakt een soldeerbout en begint te snijden. Een explosie volgt, het vat blijkt vol te zitten met chemische middelen. De jonge Braziliaan raakt gewond aan een knie en loopt brandwonden over zijn gehele lichaam op. Met een ambulance gaat hij naar ziekenhuis Souza Aguiar in het centrum van Rio de Janeiro. Het ongeluk gebeurt aan de vooravond van woensdag de 17de augustus 2011 en heeft verstrekkende gevolgen.
Carlos Felipe is één van de 2.120 arbeiders die werkt aan een nieuw en fraai Maracanã, waar in juli 2014 de finale van het wereldkampioenschap voetbal in Brazilië wordt gespeeld. Volgens planning moet het stadion eind 2012 klaar zijn. Dat valt te bezien. Brazilië zit tot in haar nek in de problemen. In twaalf steden worden wedstrijden gespeeld tijdens het WK. Het betekent (ver)bouw van twaalf stadions. Werkzaamheden liggen echter ver achter op schema´s, werkzaamheden vallen miljoenen reais duurder uit. Het Macaranã (op foto onder: zo moet het stadion worden). Bij aanvang van de verbouw zijn de totale kosten geraamd op 700 miljoen reais. Vandaag de dag staat op het prijskaartje al een bedrag van één miljard reais. Blijft het daarbij? Nee. Want een (lange) staking van de arbeiders betekent een weer duurder nieuw Maracanã. Wereldvoetbalbond FIFA is uiterst bezorgd en houdt niet op met Brazilië op haar vingers te tikken. ´´Schiet eens een beetje op en hou die kosten in de gaten!``
Het zal de collega´s van Carlos Felipe allemaal een flinke zorg zijn. Die leggen onmiddellijk na de explosie van het vat het werk in het Maracanã neer. Voor een werkonderbreking. Maar een (lange) staking dreigt. De werknemers grijpen het ongeluk aan om onder meer verhoging van hun maandelijkse loon (van 1.180 naar 1.273 reais) en een betere ziektekostenverzekering te eisen. Ze hebben een verzekering, van hun vakbond. Die voorziet in gedeeltelijke of gehele vergoeding van een behandeling of opname in dertig klinieken, maar geeft niet thuis bij noodgevallen op het werk.
Vertegenwoordigers van het arbeiderslegioen beleggen dezelfde avond nog een bijeenkomst waarop zij hun eisen bekendmaken. En klachten: ´´We werken met oud spul. Ook ontbreekt het aan goede en betrouwbare veiligheidsgordels als we in de hoogte moeten werken. Er gebeuren hier meer ongelukken, werknemers lopen snijwonden op.`` President Nilson Duarte van de vakbond Sindicato dos Trabalhadores nas Indústrias da Construção Pesada is aanwezig op de bijeenkomst en belooft beterschap. ´´Het voorstel voor een nieuwe ziektekostenverzekering staat op de agenda.`` Meer geld? Dat is afwachten. De 2.120 arbeiders werken voor drie verschillende ondernemingen, te weten Delta, Odebrecht en Andrade Gutierrez. Een overkoepelend orgaan in Rio de Janeiro met de naam Empresa de Obras Públicas do Estado coördineert alle te verrichten werkzaamheden in en rond het Maracanã. Dat orgaan laat weten met de ontevreden arbeiders te zullen onderhandelen, maar merkt op dat een collectief akkoord is afgesloten tot januari 2012.
Donderdag 18 augustus, drie uur ´s middags lokale tijd in Rio de Janeiro. Het werk aan het Maracanã ligt stil. Arbeiders staan in groepen bij elkaar voor het stadion met hun armen over elkaar. Ze blijven bij hun eisen. Marcos Cambinda vertegenwoordigt de actievoerders en stelt: ´´Hoger opgeleiden krijgen een goede ziektekostenverzekering. Waarom zij wel en wij niet? Iedereen werkt mee aan het stadion, van ingenieur tot aan hulpje en stenendrager. Wij willen gelijke rechten voor iedereen.`` De vakbond met die lange naam steunt haar leden. Rubens Pereira da Silva, een andere vertegenwoordiger van de stakers, stelt een deadline aan de wergevers: ´´We willen uiterlijk op 1 september zekerheid hebben dat jullie tegemoetkomen aan onze eisen. Zo niet, dan blijven we staken.`` President Duarte van de vakbond met de lange naam voert urenlange onderhandelingen namens de stakers met de werkgevers. Hij verwacht een snelle oplossing. ´´De mensen willen aan de slag, willen het werk af hebben voor de gestelde datum. Ik wacht op antwoord van de werkgevers. Deze staking zal niet lijden tot vertraging.`` Het is inmiddels al zeven uur in de avond op deze donderdag. Duarte overlegt nog steeds. Geen witte rook, het blijft doodstil in het Maracanã.
Vrijdag 19 augustus, twaalf uur ´s middags. Duarte legt de werknemers de resultaten van zijn onderhandelingen voor. Hij is bekaf. Een betere ziektekostenverzekering en een verhoging van de maandelijkse maaltijdvergoeding van 110 naar 120 reais heeft hij zijn gehoor te bieden. De arbeiders eisen 300 reais vergoeding. De arbeiders zijn ontevreden over het resultaat en weigeren aan de slag te gaan. De werkgevers zijn boos en kondigen aan naar de rechter te stappen. Resultaat? Een vrij weekeinde voor de arbeiders, die normaliter in twee shifts klokje rond werken. Maandag 22 augustus staat opnieuw een gesprek tussen bond en werkgevers op de agenda. Wordt vervolgd. Een oplossing komt er zeker, dat nieuwe stadion ook, het is de vraag wanneer.
Het Maracanã is niet het eerste Braziliaanse WK-stadion dat wordt getroffen door een staking. Ook de werknemers die in de hoofdstad Belo Horizonte van de staat Minas Gerais bezig zijn met aanpassing van het stadion Mineirão komen in opstand. Dat gebeurt eerder dit jaar, in juni. Vijfhonderd man staken een week. Zij krijgen waar voor hun actie: loonsverhoging, betere ziektekostenverzekering, extra loon voor overuren en vergoeding voor maaltijden.
Brazilië en haar twaalf WK-stadions. Stakingen, vertragingen, werk dat maar niet van de grond wil komen. In São Paulo bijvoorbeeld. Daar moet in een buitenwijk een modern en duur WK-stadion verrijzen. Het wordt tevens het nieuwe onderkomen voor de Braziliaanse populaire en in de eredivisie spelende voetbalclub Corinthias. Maar het is een drama, nog geen paal in de grond. Traktoren zijn nu pas bezig met het egaliseren van het terrein.
Het is zo erg dat deze week tijdens een officieel seminar in de Braziliaanse Tweede Kamer over het WK 2014 de oud-voetballer Romário (foto links) de stoute schoenen aantrekt en op het spreekgestoelte fel tekeer gaat. Romário is tijdens landelijke verkiezingen in 2010 gekozen tot kamerlid. Hij zegt: ´´Laten we ophouden met het realiseren van het nieuwe stadion in São Paulo. Er gebeurt niks daar.``
Zondag 16 juli 1950. Een bewolkte en grijze dag. Het Maracanã puilt uit met 203.000 toeschouwers. Met hoofdzakelijk Brazilianen, die komen kijken naar de finale van het WK 1950. Die gaat tussen het huizenhoge favoriete Brazilië en haar buurlandje Uruguay. Brazilië verliest met 2-1 en kan fluiten naar de titel. Een doodstil Maracanã. Het is griezelig. Een immens land in diepe rouw. Het eerste WK in Brazilië slaat diepe wonden in de harten. Zo moet en mag het niet gaan in 2014, tijdens het tweede Braziliaanse WK. Eén detail nog. Lang voor die noodlottige finale wordt besloten het Maracanã een grondige opknapbeurt te geven. Op de dag van de finale moeten toeschouwers op weg naar hun zitplaatsen evenwel om grote brokken stenen heen lopen of eroverheen klauteren. Het is een puinhoop buiten het Maracanã (foto boven). Binnen is het hier en daar ook behelpen. Een WK-finale wordt derhalve gespeeld in een onaf stadion. Dat is nu 61 jaar geleden.

Braziliaanse rechter vermoord

2011-08-17T10:28:00.020-03:00

De moord op de 47-jarige Braziliaanse rechter Patrícia Lourival Acioli (foto rechts) in haar woonplaats Niteroí houdt de gemoederen flink bezig. Nieuwe feiten komen boven water. De magistraat heeft de afgelopen jaren meerdere malen officieel kenbaar gemaakt dat het schortte aan voldoende politiebescherming. Ze voelde zich nog steeds bedreigd door de georganiseerde misdaad. Acioli eiste wederom een vierde politieman. Die kreeg ze niet. Integendeel, haar werd te kennen gegeven dat de bescherming zou worden afgebouwd. De gerechtelijke instanties en politie waren zeker op de hoogte van de mogelijkheid van een aanslag op Acioli, maar concrete aanwijzingen ontbraken. En andere rechters hebben ook bescherming nodig. De magistraat liet het er niet bij zitten en bleef schriftelijk druk uitoefenen op autoriteiten. Tegen dovemansoren.
Het is donderdag 11 augustus 2011 in Niteroí. Een stad met zo´n 490.000 inwoners op steenworp afstand van grote broer Rio de Janeiro, slechts 10.900 metertjes. Acioli rijdt in een grijze Fiat van haar werk naar haar huis, dat ligt in de sjieke wijk Piratininga, dichtbij mooie stranden. Het is laat, al half twaalf, ze is moe. Ineens klinken er schoten in de nacht. Minstens vijftien, afgevuurd met pistolen van het kaliber .40 en .45. Acht van die vijftien zorgvuldig gericht op het raam van de bestuurster van de grijze Fiat. De kleine wagen wordt letterlijk doorzeefd (foto links). Acioli vindt de dood, op slechts enkele meters van haar woning. Zonder bescherming die avond. Ze was getrouwd met de militaire politieman Marcelo Poubel en laat drie kinderen na. Een neef van Acioli, die zich uit angst voor represailles niet nader bekendmaakt, getuigt tegen de politie over mannen op twee motoren en in twee auto´s. Een geplande aanslag, een geplande afrekening. Daar bestaan geen misverstanden over. Acioli begon haar carrière op jonge leeftijd als advocaat en werd op 27-jarige leeftijd al rechter. Ze stond bekend om haar rigoureuze aanpak van doodseskaders, geformeerd uit militaire politiemensen. Zo stuurde ze zonder pardon in september 2010 vier agenten en een vrouw naar de gevangenis. De rechter achtte bewezen dat de vijf zich schuldig maakten aan moord en ontvoering van drugsdealers. Ouders en vrienden van criminelen moesten tussen de vijfduizend en dertigduizend reais betalen voor vrijlating. Dat gebeurde in São Gonçalo, een stad met circa één miljoen inwoners en op vijfentwintig kilometer van Rio de Janeiro. De stad ook waar de rechtbank van Acioli te vinden is. Verder pakte ze in januari 2011 zes politiemensen aan. Die worden verdacht van aanwakkeren van (gewapend) verzet tegen autoriteiten in de stad. Preventieve hechtenis voor die zes, vonniste de magistraat.
De Braziliaan Wanderson Silva Tavares (foto rechts) ging ook in januari 2011 achter de tralies, in de stad Guarapi in de noorderlijke buurstaat Espirito Santo van Rio de Janeiro. Zijn bijnaam is O Gordinho, in het Nederlands betekent het Het Dikkerdje. Hij wordt gezien als de chef van een doodseskader, verantwoordelijk voor minstens vijftien moorden in de stad in de afgelopen drie jaren. Bij hem wordt een lijstje aangetroffen met daarop twaalf namen. Eén van die namen? Patrícia Lourival Acioli. Het lijstje wordt bestempeld tot een mogelijke dodenlijst. Pure criminele vergelding.
De neef van Acioli zegt meer tegen politie en pers. ´´In de tijd dat ze voorzitster van de rechtbank in de staat Rio de Janeiro was, werd besloten om haar geen politie-begeleiding meer te geven op de openbare weg. Zelfs na bewezen bedreigingen, werd die begeleiding niet hersteld.`` De familie bezit meerdere documenten waarin de vermoorde rechter om extra beveiliging vroeg. De familie heeft een advocaat in de armen genomen en aan hem die formulieren overhandigd. De documenten werden gevonden in een la van haar kamer in de rechtbank. In één ervan schrijft Acioli: ´´Ik wil geen nieuwe politieman om mijn familie te beschermen. Ik wil die oude terug, aan hem zijn mijn kinderen gewend geraakt. Daarbij merk ik op dat ik nog maar de beschikking heb over drie agenten, ik wil die vierde terug.``
Over het afbouwen van bescherming, geen politiebegeleiding meer, zei president Manoel Alberto Rebêlo dos Santos (foto links) van het Tribunaal van de staat Rio de Janeiro een dag na de moord het volgende: ´´Ik achtte het niet noodzakelijk om die begeleiding te handhaven. Toen ik in 2007 begon bij het Tribunaal kwam ik tot de conclusie dat een continuering van de intense beveiliging van Acioli niet meer nodig was. Zij dacht er net zo over.``
Een ander document weerspreekt dat echter. Het beschrijft een ernstige telefonische bedreiging van de rechter in juli 2009. Luis Anderson de Azeredo Coutinho aan de lijn. Hij wordt beschouwd als één van de allergrootste illegale bookmakers in São Gonçalo. De rechter was slim, ze regelde supersnel dat een politieman meeluisterde. De bookmaker: ´´Een bom zal ontploffen in São Gonçalo. Degene die met de houten hamer slaat, zal tranen van bloed huilen. De opdracht is gegeven.`` Mooie beeldspraak is geen Braziliaan vreemd. Acioli ordeneerde op haar beurt preventieve hechtenis van de bookmaker, maar die vluchtte en is sindsdien in geen velden of wegen te bekennen.
Maandagochtend elf uur, 15 augustus 2011. Tientallen inwoners van São Gonçalo zetten zich voor de rechtbank waar Acioli werkte. Met zwarte tape hebben ze hun mond dicht geplakt (foto boven). Een vreedzaam protest tegen de moord op de magistraat, op poten gezet door de organisatie Rio de Paz, Rio van Vrede. Familie en vrienden van de vermoorde rechter woonden de actie bij. ´Quem silenciou a voz de justiça?` was het thema. ´Wie bracht de stem van gerechtigheid tot zwijgen?` Voor het kleurencontrast, er werden rode rozen op de grond gelegd.
Braziliaanse politiemensen die het recht in eigen hand nemen. De afschrikwekkende doodseskaders. Op mijn blog van 2 april 2011 een uitgebreide reportage hierover. De moord in koelen bloede op een rechter. De georganiseerde misdaad slaat terug. Ze mag dan grotendeels zijn verstoten uit favela´s in steden als Rio de Janeiro en São Paulo, na grootscheepse politionele en militaire schoonmaakacties. Waardoor het aanzienlijk veiliger is in die krottenwijken. Autoriteiten laten dat te pas en te onpas weten. Ze kloppen zich op de borst. Een historische overwinning op de drugsmaffia, een historische overwinning op zware criminelen. Maar die criminelen, die goed georganiseerde maffia, ze zijn niet van de Braziliaanse aardbodem verdwenen en ze zijn actief. De vergelding op de magistraat toont dat ondubbelzinnig aan.

Vleesetende planten

2011-08-15T12:51:00.004-03:00

Aan lang vervlogen herinneringen denken en daarover vaak hardop vertellen, is een ouderdoms kwaal. Niet erg voor het oudje of de oudere in kwestie, hij wilt immers zijn verhalen juist kwijt, maar het kan oervervelend zijn voor diens omgeving. Ik herinner me mijn eigen vader, die niet ophield met anecdotes over de periode dat hij voor het leger in Nederlands-Indië diende. Heel lang geleden. Ik was nog geen elf jaar en hoorde die oeverloze verhalen op saaie zondagmiddagen maar aan. Jaren later en na het overlijden van mijn pa begreep ik dat de Nederlandse krijgsmacht zich alles behalve netjes had gedragen in het tegenwoordige Indonesië. Uit respect voor pa druk ik me zachtjes uit.
Nu ik zelf de vijfig ruimschoots ben gepasseerd, moet ik oppassen niet in dezelfde fout te vervallen. Want ik begrijp het wel. Jaren verstrijken en herinneringen stapelen zich op. Dat archief moet zo nu en dan worden opgeschoond, anders herinnert de mens door de bomen het bos niet meer. Ik heb daarbij een extra hindernis, omdat ik mijn vaderland Nederland eind 2003 voor Brazilië inruilde en sindsdien nooit meer terug ben geweest in den lage landen. Via het web houd ik veelvuldig contact met dierbare Nederlandse vrienden en kennissen, daar ligt het niet aan. Maar herinneringen aan Nederland, herinneringen aan gebeurtenissen in Nederland, die komen helder door. Meer dan nu en dan. In dromen ook, maar eerder drijven ze naar de oppervlakte na een opmerking van een Nederlander via het web, op Facebook, op Twitter. Verrek, denk ik dan, ik weet nog goed dat ik... En daar gaan we weer.
Zoals een goede vriend uit Tilburg mij via Twitter opmerkzaam maakte op een Engels bericht. Over een vleesetende plant, die hele vogel had verschalkt. Dat gebeurde ergens in Somerset, waar ene Nigel Hewitt-Cooper dit soort planten kweekt in het wild. Het is zijn hobby (foto links). Nigel was stomverbaasd. ´´Dit komt haast niet voor. Grotere vleesetende planten kunnen muizen en kikkers vangen, maar een vogel, dat heb ik nog nooit gezien en zeker niet in het wild.`` Vleesetende planten. Daar had ik er één van in de ouderlijke woning in Hilversum, waar ik ben geboren. Ik herinner me goed dat ik tartaar uit de ijskast stal en die voerde aan de plant. En vliegjes voor hem ving. Hoe die plant aan zijn einde is gekomen, weet ik niet meer, maar hij heeft lang, gezond en gelukkig geleefd.
Het is niet de eerste keer in Brazilië dat ik denk aan mijn plantje (foto rechts). Ik heb er eens over gesproken op een feestje in mijn woonplaats Goiãnia. Ongeloof viel mij ten deel. ´´Een plant die vlees eet? Ja hoor. Daar heb ik nog nooit van gehoord.`` In die geest. Dat verbaasde míj dan weer. In een zo groot voornamelijk (sub-)tropisch land gedijen toch ook vleesetende planten? Groeien die hier dan niet? Is het zo onbekend in Brazilië? Reden te over om op onderzoek uit te gaan. Waar herinneringen goed voor kunnen zijn.
Plantas Carnívoras heten ze in het Portugees. En ze zijn zeker in Brazilië te vinden en wel liefst tachtig verschillende soorten. Daarmee staat het Latijns-Amerikaanse land mondiaal op een tweede plek. Alleen in Australië zijn meer soorten te vinden. Welja. In bijna alle van 26 staten wonen vleesetende planten, in overvloed zijn ze aanwezig in de staten Goiás, waar mijn woonplaats de hoofdstad van is, Minas Gerais en Bahia. Blijft vreemd dat de mensen hier er amper weet van hebben. Aan de andere kant, deze planten leven in berg- en heuvelachtige streken en op plateaus. Dat is een verklaring, want Brazilië is enorm uitgestrekt. Minas Gerais is net zo groot als heel Frankrijk en heeft de meeste heuvels van heel het land en die gebieden zijn vaak totaal verlaten (foto links).
Brazilië is sowieso rijk aan diversiteit van planten; meer dan 56.000 soorten, buiten schimmels, zijn er bekend. Dat betekent dat het land bijna negentien procent van de totale wereldflora binnen de grenzen heeft. Enorm. Veel soorten zijn uitgestorven, vanwege onder meer luchtvervuiling. Het Braziliaanse Ministerie van Milieu bemoeit zich met de plant in eigen land en stelt een lijst samen met soorten die dreigen uit te sterven en bescherming verdienen.
De vleesetende planten zijn niet zo populair. Tot heden is weinig onderzoek naar deze soorten gedaan in Brazilië. Waarom ze op hoogten overleven, is duidelijk. Grote schommelingen in de temperatuur verdraagt het plantenbeestje niet. Overdag tussen de 20 en 35 graden Celsius, ´s nachts tussen de vijf en vijftien graden. Dat is ideaal.
Plantas Carnívoras no Brasil e do Mundo is een Braziliaanse site over het wel en wee van vleesetende planten. De samenstellers raden een ieder in hun land aan om eerst contact te zoeken met een particuliere kweker van vleesetende planten voor zelf zaden in een bloempot te stoppen. Dat voorkomt teleurstellingen, want goed kweken en houden van deze soorten vergt aandacht en adequate verzorging. Ze zijn overigens volop te koop in Brazilië, dat valt me alleszins mee. In de metropool São Paulo in grote tuincentra bijvoorbeeld, en een plantje mag dan tegen tien reais kosten. Dat zijn de kosten niet. Ha, zelfs online worden de vleesetertjes aangeboden, via Carnivora Shopping. Het moet niet gekker worden. Een initiatief van Laudio Martins en kornuiten uit Rio de Janeiro, hun site is al zo´n zeven jaar met succes in de lucht. Met heuse aanbiedingen en de rekening is in termijnen te betalen. Is het plantje toch populairder dan ik dacht.
Mijn vleesetend vriendje was een Drosera rotundifolia, beter bekend als de ronde zonnedauw. De plant staat nu op een Nederlandse Rode lijst van planten als algemeen voorkomend, maar zeer sterk afnemend en is daarom wettelijk beschermd. Weten we dat ook weer. En een druppelextract van Drosera is een homeopathisch middel tegen hoest en vastzittende slijmvliezen.
Het nieuws van de Engelse vogeletende plant haalt ook een Braziliaanse versie op het web. Zo onbekend zou het fenomeen niet moeten zijn. Ik zal nadenken en met mijn lief overleggen. Alhoewel. Ik ben niet zo´n planten- en bloemenfreak. In Nederland nooit een plant of bloem in huis, was faliekant tegen. Planten horen buiten, in de natuur, niet binnen en dan nog eens gecultiveerd in een gecultiveerde omgeving. Bloemen afknippen en in een vaas doen totdat ze sterven, vond ik altijd natuurmoord. Bah. Wat dat betreft zit ik goed in Latijns-Amerika. Bijna geen Braziliaan in het overwegend (sub-)tropische deel van het land heeft planten of bloemen in huis. Hoeft ook niet, want de flora groeit in alle weelde vlak buiten zijn deur, de mensen leven buiten en daarbij, planten trekken insecten aan. Ook binnen en daar zijn er al genoeg van. Binnen. Zo is het. Hé, dat is een nuttige opmerking, planten in huis trekken extra insecten aan. Zou goed uitkomen voor een jong vleesetend plantje in mijn woonkamertje in Goiãnia. Mmm, mooi. Kan ik aan iedere bezoeker vertellen dat ik vroeger...

Jacy-Paraná weent

2011-08-13T06:54:00.004-03:00

Het grootste openlucht bordeel van Brazilië. Minderjarige meisjes bieden hun lichaam aan. Malariamuggen maken overuren en slachtoffers. De handel in allerlei drugs floreert en het geweld neemt toe. Kortom, het is over en uit met de rust in Jacy-Paraná. Eens een landelijk dorpje aan de prachtige rivier Rio Madeira in de nauwelijks bewoonde oerwoudstaat Rondônia, weggestopt in het westen van Brazilië, tussen Bolivia in het zuiden en de Amazone in het noorden (zie kaartje van westelijk Brazilië). Jacy-Paraná ligt op 97 kilometer van de hoofdstad Porto Velho van Rondônia. Die hoofdstad herbergt bijna 430.000 mensen, de gehele staat slechts anderhalf miljoen. Jacy-Paraná zo´n drieduizend. Maar dat was voor 2008. Dat was voor de Braziliaanse federale overheid besloot met de bouw van de eerste van de twee geplande waterkrachtcentrales in de Rio Madeira te beginnen. Nu is het inwoneraantal van Jacy-Paraná meer dan vervijfvoudigd, tot ruim 15.000.
Santo Antônio heet die eerste centrale en komt vlakbij de stad Porto Velho te liggen. De tweede krijgt de naam Jirau (foto onder). De aanleg van deze centrale, op slechts veertig kilometer van Jarcy-Paraná, begint een jaartje later, in 2009. Niet alleen duurzaam oerwoud gaat op de schop, ook het leven van duizenden bewoners in de regio verandert drastisch. Oorzaak? De komst van maar liefst 35.000 arbeiders, bijna allen van het mannelijke geslacht; 20.000 van hen werken aan de realisering van Jirau, de overige 15.000 verdienen hun loon bij Santo Antônio. Uit heel Brazilië reizen ze af naar Rondônia, het merendeel vanuit de staten Rio de Janeiro, São Paulo en Bahia. Grote afstanden overbruggen op zoek naar werk. Om een idee te geven, de afstanden tussen Porto Velho en de steden Rio de Janeiro, São Paulo en Salvador (hoofdstad van Bahia) zijn respectievelijk 3.473, 3.070 en 4.127 kilometer. Over de weg. Vergelijk: Amsterdam-Moskou komt op iets meer dan 2.450 kilometer. De aanleg van de immense en fel bekritiseerde waterkrachtcentrales in Brazilië zijn jammer genoeg bittere noodzaak om in de groeiende vraag naar (schone) energie te voldoen. En Brazilië beschikt nu eenmaal over grote rivieren met stromingen, die zich perfect lenen voor aanleg van dergelijke centrales. Een nader blik op Santo Antônio en Jirau om het een en ander te verduidelijken: zij moeten over zo´n drie tot vijf jaar op maximaal vermogen draaien. Dan leveren beide centrales 6.450 megawatt. Eén megawatt staat voor één miljoen watt en voor 1.359,6 oude paardenkrachten. Santo Antônio en Jirau zullen op hun top goed zijn voor acht procent van de totale electriciteitsproductie in Brazilië. Goed voor ettelijke tientallen miljoenen huishoudens. De federale overheid spreekt dan ook van een zeer belangrijk werk en investeert in de aanleg van beide centrales een bedrag van 21 miljard reais.
De keerzijde. Het milieu, de infra-structuur van de betreffende regio, de mensen. Plannen en realisering van waterkrachtcentrales in Brazilië stuiten immer op groot verzet. Van onder meer milieu-deskundigen, van linkse activisten. Niet zonder reden. Want honderden vierkante kilometers natuur verdwijnen, ten faveure van winning van electriciteit. Rivierlopen veranderen, bewoners worden in hun bestaan bedreigd. Geen vis meer, waar moeten die mensen naartoe? Kappen van hout, de komst van tienduizenden arbeiders, de komst van vervuiling. Ontginning, roofbouw: alleen in beide genoemde centrales wordt één miljoen kubieke meter stenen en klei verwerkt.
Het traject van Santo Antônio is 2,5 kilometer lang, de officiële lengte van het traject van Jirau is nog niet bekend, maar komt minstens op 1,5 kilometer. Natuurlijk is de overheid gebaat bij bouw van waterkrachtcentrales en de inkomsten, natuurlijk zijn de mensen gebaat bij schone en goedkope energie. Maar het lijkt er sterk op dat bij de planning te weinig rekening wordt gehouden met de omgeving, met de gevolgen voor het milieu, met de plaatselijke bevolking. Dom, want er is lering genoeg te trekken uit het verleden en heden. Die ieder keer weer terugkerende felle protesten vallen niet op een donkere dag zomaar ineens uit de hemel. In Jacy-Paraná staat het huilen nader dan het lachen (foto links: het landelijke en eens zo rustige dorp). De oorspronkelijke bewoners klagen steen en been. Het bestaan is al zo hard in dit deel van Brazilië. Met temperaturen die kunnen oplopen tot veertig graden Celsius in de zon. De maximumtemperatuur over een jaar gemeten komt gemiddeld op dertig graden, minimum op 21 graden. Het is er heet en vochtig. Uitstekend, vindt de malariamug. Cijfers: van 2004 tot augustus 2009 worden in Jacy-Paraná 9.020 nieuwe gevallen van malaria geconstateerd. In de hele staat Rondônia in 2008 lijden maar liefst 45.589 mensen aan malaria. Maar ondanks het klimaat, de muggen en het harde werk op het platteland houden de bewoners van hun dorp, van hun Jacy-Paraná, hun hechte en familiaire gemeenschap. De invasie in korte tijd van de duizenden arbeiders van buiten bedreigt echter die hechte gemeenschap. Een deel van hen woont in een nieuwe opgetrokken wijk in Jacy-Paraná (foto rechts). De arbeiders werken dagen achtereen aan de centrale, verblijven in kleine houten barakken en komen voor het weekeinde terug naar het dorp.
Diário da Amazônia is een krant die in 52 gemeentes in Rondônia verschijnt. De krant heeft ook een respectabele website. Daarop verschijnt donderdag 11 augustus 2011 een sfeerimpressie van het nieuwe Jacy-Paraná. Wie het heeft geschreven, is onbekend. Geen naam of namen bij het artikel. Gesproken wordt over een ´equipe van Diário Amazônia, die onderzoek doet`. Een goed artikel. Een ingekorte en in het Nederlands vertaalde versie komt op het volgende neer:
´Wij zijn er op een vrijdagochtend. Het is acht uur, de bars gaan al open. Het is nog betrekkelijk rustig. Dat wordt snel anders als de bussen met arbeiders van de waterkrachtcentrales aankomen. Dan komen de hoeren (foto boven), dan gooien mannen munten in jukeboxen, die elkaar overstemmen met keiharde muziek, dan wordt het op een zuipen gezet. De hoeren ja, telkens worden zij genoemd in alle gesprekken met autoriteiten en bewoners. Nilton Barbosa, een gemeentelijke toezichthouder, zegt: ´We vechten tegen prostitutie, met name als het gaat om minderjarigen. Verdovende middelen worden gebruikt, het verergert de situatie alleen maar. Escalatie van geweld (foto rechts: een lijk zonder hoofd. Moord op een man in april 2011). Wie moet optreden, is de Polícia Civil (burgerpolitie), maar die werkt hier niet meer. Het is een drukte van jewelste in Jacy. Het gaat de hele dag en nacht door. Vind je het gek? Die mannen zitten een week lang opgesloten bij die centrales en komen in het weekeinde hierheen. Tien, twaalf, vijftien volle bussen stoppen in het dorp. Het houdt niet op`. Adriana Soares is directrice van het enige en kleine gezondheidscentrum dat Jacy rijk is. Tegenover dat centrum een klein hotel. Op een bord staat dat het hotel is gesloten. Adriana heeft er een goed zicht op. ´Het is niet gesloten`, zegt ze, ´dat is een facade. Het dient als afwerkplaats voor hoer en klant. Ons centrum is 24 uur per dag open, we werken klokje rond, net als de prostituees. We zien zwangere meisjes lopen, sommigen zijn tien, twaalf jaar (foto links, jonge prostituees nemen zelfs hun kinderen mee naar de bar). Mensen zeggen hier: de waterkrachtcentrales krijgen veel erfgenamen`. Luitenant M. Pontes werkt bij het vijfde bataljon van de Militaire Politie in Porto Velho. Dat bataljon moet voor veiligheid onder de burgers van Jacy-Paraná zorgen. Hij weerspreekt dat minderjarigen zich prostitueren. ´Wij zijn ze op patrouilles nooit tegengekomen. Ze zijn niet in de tientallen bars. De eigenaren van die kroegen kijken wel uit. Een minderjarige binnen, dan gaat de tent dicht`. Over het probleem van de prostitutie in zijn algemeen, zegt Pontes: ´Het is niet zo makkelijk. Vrouwen werken voor pooiers, maar doen geen aangifte. Die vrouwen zijn financieel afhankelijk van die mannen`. Voor zover de reportage van Diário da Amazônia.
De authentieke bewoners van Jacy-Paraná zuchten. Ja, ze zijn blij met de uitbreiding van de voorzieningen. Ze hoeven niet meer in een hete en volle bus naar de hoofdstad voor speciale medicijnen, voor koopwaar. Er zijn nu grotere supermarkten, betere apotheken. Meer straatverlichting ook, pleinen waar kinderen kunnen spelen. Maar al die voorzieningen wegen niet op tegen de misère. Tegen de vechtpartijen, het lawaai, het plassen op straat, de prostituees, het drugsgebruik. ´´Ons dorp is verworden tot het grootste openlucht bordeel van het land``, zeggen ze.
De bewoners komen in opstand (foto rechts), protesteren, blokkeren de belangrijke rijksweg bij het dorp. Ze delen pamfletten uit, dragen borden met teksten: we willen meer veiligheid. Maar volgens hen geeft de gemeente Porto Velho, waaronder Jacy-Paraná valt, niet thuis. ´´Er gebeurt niks.``
Wethouder Jurandir Bengala van Porto Velho (foto links) en al meer dan 25 jaar inwoner van Jacy-Paraná erkent het probleem, maar zegt dat de gemeente niet de mogelijkheden heeft om de oorzaken van de ontstane onrust weg te nemen. ´´De families zijn bang. Onze kinderen en pubers dreigen zichzelf te verliezen. De schuld ligt bij die grote ondernemingen, die ons martelen en geen verantwoordelijkheid op zich nemen.`` Mooie, maar wollige woorden. José Maria, leraar in Jacy-Paraná, houdt het daarentegen simpel: ´´We hadden weinig, maar waren gelukkig. De rust is verdwenen, we moeten nu leven met niet meer te controleren misdaad.``

Pesten op school

2011-08-11T09:25:00.006-03:00

De Braziliaanse Ana Cláudia Lauer is twintig jaar jong. Zij woont en studeert in Ribeirão Preto, een stad op 313 kilometer afstand van São Paulo. Ana Cláudia wil dolgraag de verpleging in en daarom zit ze op de universiteit Centro Universitário Barão de Mauá. Het gaat goed met haar tot die verschrikkelijke donderdag 31 maart en vrijdag 1 april 2011. De leerlinge merkt dat medestudenten haar achtervolgen als ze de school verlaat. Ze doet daar die donderdag aangifte van bij het secretariaat van haar universiteit. De volgende dag, na afloop van de lessen, raken twee medeleerlingen van haar in een verhitte discussie over de aangifte. Dat gebeurt bij de universiteit. Een derde pakt een motorhelm en slaat Ana Cláudia met kracht in haar gezicht (foto onder, de verwondingen).
De jonge studente moet naar een ziekenhuis voor behandeling en meerdere onderzoeken. Erger is evenwel de geestelijke schade. De studente wil psychologische hulp, doet gelukkig aangifte bij de politie, maar besluit niet meer terug te keren naar de universiteit. De politie pakt de drie leerlingen op en verhoort hen. Een ander onderzoek loopt nog: heeft de beveiliging van de universiteit geen steken laten vallen? Moeder Cláudia Aparecida Rodrigues Lauer van het slachtofster herhaalt dat haar dochter niet meer terugkeert naar de universiteit. ´´Ook wij zijn bezorgd over wat er kan gebeuren als ze terug zou gaan.``
Geweld onder scholieren, pesten op school. Brazilië gebruikt de Engelse term bullying. Het is helaas schering en inslag in het Latijns-Amerikaanse land, het neemt jaarlijks toe. Bijna wekelijks verschijnt er een bericht in de pers of is op televisie een reportage over bullying te zien. De onafhankelijke organisatie ONG Plan Brasil, die opkomt voor de rechten van het kind, misstanden zoals seksueeel misbruik en uitbuiting aan de kaak stelt, doet onderzoek onder 5.168 leerlingen in de leeftijd van tien tot en met achttien jaar. Van dat aantal zegt 1.477 meer dan eens het slachtoffer te zijn van bullying. Tegen de dertig procent, stelt ONG. Voor alle duidelijkheid, bullying betekent niet alleen fysiek geweld. Ook verbale agressie valt er onder, zoals intimidatie en uitschelden. Zeventien procent van het leerlingenaantal is betrokken bij bullying op en rond de Braziliaanse scholen en universiteiten, zij het als slachtoffer, zij het als dader. Jongens zijn vaker het mikpunt dan meisjes, 12,5 tegen 7,6 procent. Vijftig procent van alle gevallen van bullying speelt zich af binnen het klaslokaal.
Cléo Fante is onderzoekster en opvoedkundige in Brazilië (foto rechts). Zij houdt zich bezig met het fenomeen bullying, heeft er zelfs met de Portugese doctor in opvoedkunde Alexandre Ventura een boek over geschreven. Fante wijst nadruk op de rol van de ouders. ´´Zij moeten onderscheid zien tussen een onschuldig pesterijtje en serieus geweld. Bullying is geen simpel spelletje. Schelden kan leiden tot geweld onder kinderen. Hij of zij durft de volgende dag niet meer naar school te gaan. Pure angst om geslagen te worden.``
Een discussie-bijeenkomst op vrijdag 15 april 2011, in de chique wijk Cohafuma van de hoofdstad São Luis van de noordelijke staat Maranhão in Brazilië. Onderwerp: bullying in alle vormen, zelfs via de computer schijnt het voor te komen. Kopstukken zijn aanwezig. Ja, ook Cléo Fante en Alexandre Ventura. Onder de genodigen verder een psycholoog, een aanklager, een journalist, een pedagoog en een theoloog. In 2010 wordt in Brazilië een wet van kracht die bullying als onderwerp heeft. De federale overheid is wakker, campagnes beginnen. Wat lekker snel en adequaat toch weer. Een project begint in Maranhâo, een staat met veel geweld onder scholieren, daarom daar die bijeenkomst. Het project heet in het Nederlands vertaald ´Opvoeden in vrede, leren zonder angst.` Leerlingen, leraren, schoolbestuurders en ouders betrekken bij het gevallen van bullying. Hen wijzen op verantwoordelijkheden, hen wijzen op de gevolgen en het voorkomen van.
De 15-jarige scholier Matheus Avragov Dalvit (foto links) stapt op woensdag 12 mei 2010 een bus uit in Porto Alegre, hoofdstad van de zuidelijke staat Rio Grande do Sul. Hij is bijna thuis, in de arme wijk Vila Farrapos, waar de drugsmaffia nadrukkelijk aanwezig is. Op het moment dat Matheus de bus verlaat, klinkt een pistoolschot. Hij wordt in zijn borst geraakt en sterft. Einde aan een leven in de dop (op foto rechtsonder de plek waar de bus in de wijk stopte en waar Matheus werd vermoord). Een veertienjarige jongen meldt zich bij de politie. ´´Ik heb Matheus vermoord, ik kom me aangeven, dat moet wel, want drugsdealers in mijn wijk hebben mij naar aanleiding van het voorval tot de dood veroordeeld.``
Tatiana Avragov is de aangeslagen moeder. ´´Mijn zoon Matheus was slachtoffer van bullying op zijn school. De schooldirectie was zich daar terdege van bewust.``
De veertienjarige dader, leerling van dezelfde school waar Matheus op zat, maakt van zijn hart geen moordkuil tegen politiecommissaris Andrei Vivan van het Bureau voor Kinderen en Adolescenten in Rio Grande do Sul. ´´Ik had een vete met Matheus en er ontstonden bedreigingen over en weer in de bus. Tijdens het uitstappen, was Matheus van plan om mij aan te vallen met een paraplu. Toen heb ik mijn pistool gepakt en één keer geschoten.`` De politie vindt het pistool van de jonge dader in de woning waar hij samen met zijn opa leeft.
Bullying in Nederland. Eén op de vijf leerlingen is er slachtoffer, de jongere en fysiek zwakkeren worden het meest gepest, in lagere klassen is sprake van meer fysiek geweld, oudere leerlingen pesten meer dan hun jongere collegaatjes. En dan. Waarin een klein land groot is. Een zogeheten anti-pestmethode verschijnt, kijk op de Nederlandse website PRIMA. Talloze organisaties werken eraan mee, verlenen een brede steun. Een opsomming die er niet om liegt: het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie, dat is een landelijk deskundigheids- en informatiecentrum, TNO, GGD Nederland, Edventure, dat is een vereniging van onderwijs adviesbureaus, Stichting Kinderpostzegels Nederland, ZonMw, dat werkt aan de verbetering van preventie, zorg en gezondheid door onder meer het stimuleren en financieren van onderzoek, en de Landelijke Stichting Tegen Zinloos Geweld. Over een breed draagvlak geschreven.
Bullying in Brazilië. Voorkomen is beter dan genezen. De bal ligt natuurlijk bij de ouders, bij de opvoeding die zij geven aan hun kroost. Maar daar zit hem nou net de kneep. Braziliaanse mama´s en papa´s zijn zo gek op en met hun kinderen dat ze amper kritiek op hen kunnen verdragen.
Leraren weten hoe moeilijk het is om aan ouders duidelijk te maken dat hun kinderen zich echt misdragen binnen de schoolmuren en dat het misschien wel schort aan de opvoeding. Pesten, pesterijtjes, geweld onder scholieren, het zijn delicate onderwerpen in Brazilië. Ouders: ´´O ja, doet mijn kind dat? Nee hoor. Uitgesloten. Het is de schuld van die ander, die lokt uit, mijn kind is zo niet.`` Discussie gesloten, de leraar haalt bakzeil, de ouders zijn overtuigd van onschuld, leerlingen gaan gewoon door. Tot het uit de hand loopt en niemand er meer onderuit komt. Maar dan is het al veel te laat. Bullying não é brincadeira. Inderdaad, bullying is geen spel.

Braziliaanse gastvrijheid en sterke vrouwen

2011-08-08T15:59:00.019-03:00

Een vriendin van mijn lief verstuikt haar rechterbeen in haar badkamer. Eigen schuld. De al gladde witte tegelvloer netjes boenen tot die glimt. Dan wordt het nog gladder. Even onvoorzichtig erop lopen en dan ligt een mens languit. Die vriendin van lief dus ook. Rechter onderbeen in stevig verband. Gelukkig geen breuk, maar ze moet rustig aan doen en kan voorlopig niet werken. En daar is het slachtofster alles behalve gelukkig mee. Want ze is een bezig baasje. Stilzitten staat niet in haar woordenboek. Het slachtofster is de 40-jarige Flávia Simone Araújo da Silva (foto links). Zij woont evenals wij in het noorden van Goiãnia, het centrale westen van Brazilië. Slechts op enkele kilometers. Die afstand is goed fietsbaar, zij het dat er een stukje vervelend en druk rijksweg op de route ligt. We gaan maar al te graag in op het verzoek van Flávia om deze zaterdag de 8ste juli een bezoekje te brengen aan haar huisje, waar ze woont met haar 16-jarige zoon Breno. Een bezoekje? Ja, dat is het idee. Maar het worden twéé dagen, we blijven er slapen en brengen het overgrote deel van de zondag ook door in Flávia´s huis.
Het is de spreekwoordelijke Braziliaanse vrijheid. Daar waar het land groots in is. Mijn lief leent een gammel fietsje van de vriend van haar tante, die naast ons woont. Lief is geen fietster, ze pedaleert uiterst onwennig, maar ze doet het goed. Wat bang, zeg maar. De zon schijnt fel als we vertrekken. Als we veilig en wel bezweet aankomen bij de gewonde vrouw des huizes, vinden we haar met twee mannen aan keukentafel. Druk converserend. Ze verontschuldigt zich. ´´Even wat zaken afhandelen, ben zo klaar.`` De mannen zijn partijgenoten van Flávia. Die is lid van de PT in Brazilië, de grote arbeiderspartij, de partij van de huidige presidente Dilma Rousseff en haar terecht bejubelde voorganger Lula. Flávia is van de Marxistische vleugel van PT. Lekker links. Lekker fanatiek. Lief en ik hebben de Marxiste op zondag 31 oktober 2010 vergezeld in Goiãnia tijdens de historische uitverkiezing van Dilma. De eerste vrouwelijke president van Brazilië. Uitgebreid verslag van die gekke verkiezingsdag in Goiãnia op mijn blog nummer 66, die Olé-Olé-Olé-Ola! Dil-ma! Dilma! heet.
Lief en ik nemen plaats aan een andere keukentafel. Bierblikjes gaan open, het zullen de laatsten niet zijn. Het is geen enkel probleem om naar de politieke discussie te luisteren, op anderhalve meter afstand van ons. Nu en dan mogen we zelfs iets zeggen, in Brazilië doen ze er niet moeilijk over. Het zijn twee aardige mensen. Eén van hen, Eduardo, is na het gesprek niet te beroerd ons allen naar de supermarkt aan het einde van die rijksweg te brengen om onder andere bier te kopen. Hij rijdt ook weer terug. Eduardo woont een eind weg, maar kent vanwege zijn politieke bezigheden enorm veel mensen. Dat leidt tot oponthoud in de super: een praatje links, een praatje rechts. Met Flávia aan zijn zijde, die met steun van een winkelwagen voorzichtig door de winkel mankt.
Eenmaal thuis begint Flávia te vertellen over politieke voornemens. Dat doet ze breeduit en goed. Natuurlijk vanuit haar linkse visie. Brazilië en politiek, daar zijn boeken over te schrijven, dat is ook gedaan, daar zijn hele bibliotheken mee te vullen. Zonder ingewikkeld te doen, want het is al ingewikkeld genoeg, het gaat maar al te vaak over (persoonlijke) belangens, belangetjes. Over fricties binnen de partijen zelf. Zo is het niet makkelijk om één twee drie een nieuw voorstel tot programma van een partij te maken. Ook al zou dat voorstel door een dikke meerderheid van de leden worden gedragen. Een wethouder kan een voorstel, hoe goed het ook is en klinkt, domweg naast zich neerleggen met de woorden ´´de tijd is er niet rijp voor`` of ´´dit is niet goed voor onze achterban, de kiezers.`` Politiek geharrewar kortom, waar de doortastende Flávia tegen aan loopt. Ik vraag haar: ´´Kom je nooit thuis van een vergadering en dat je eerste idee is om eens flink met de vuisten op een muur te slaan.`` Bingo. Flávia moet hard lachen: ´´Wat denk je?``
Ik heb trek en doe de grote ijskast in de keuken open. Die is zo vol dat er bijna direct voedsel uit valt. In de freezer veel vlees. ´´Zoek maar uit wat je wilt```, zegt Flávia. Het worden kippenvleugels en kippenborsten. Lief duikt ook de koelkast in en begint onmiddellijk met reorganiseren. Zonder aankondiging. Ze verdeelt groente en fruit en stopt het beneden in de daartoe bestemde groentelade. Ik verslik me in een slok bier. ´´Vind jij het normaal om in het huis van een ander de inhoud van een koelkast te veranderen?``, vraag ik. Lief lacht. Flávia zegt tegen haar: ´´Maak je niet druk hoor, laat maar zo.`` Ik bulder het uit. Vragende ogen om me heen. Uitleg. Moet je in Nederland doen. Op visite, zonder vragen een volle koelkast in, eruit pakken wat je lekker vindt en dan als dank nog even alles op een andere plek neerleggen. Joh.
Maar ik ben gelukkig niet in Nederland. Ik hoef niet te vragen of we misschien mogen blijven slapen. Dat kondig ik aan: ´´Lief, het is al donker, jij gaat niet in de nacht over die amper verlichte snelweg fietsen, we blijven hier slapen.`` Opgelost. Douchen? Direct vragen of er een handdoek voorhanden is. Ja, natuurlijk. Ook opgelost. Dvd bekijken? Vrouw des huizes wenkt ons naar slaapkamer van zoon, sjouwt met een matras, legt die voor een tv met video. Twee kussens nog en klaar. Zonder woorden. Is toch alleen maar vermoeiend.
Voor acht uur zitten we op de zondagochtend aan het ontbijt. Ik kies voor gebakken eieren met ham en salade. Hete koffie verkeerd zonder suiker, sapje met ijsklontjes. Die drie eieren bak ik zelf. Dat moet. Want Brazilianen houden meer van omeletten, gruwen bij half rauwe en hele dooiers. Mmmm, maar ikke niet. Ik geef Flávia een dikke bedank-zoen op haar rechterwang. ´´Je bent geweldig.`` Gauw naar de televisie, het is tijd voor het programma Rural op Rede Globo. Rural betekent landelijk, boers. Het is inderdaad een boerenprogramma, met indrukwekkende reportages over het boerenleven en de natuur in heel Brazilië. Ik ben fan.
Na het programma weer de keuken in. Voor meer discussies, voor meer praatjes voor de vaak. Flávia is gezond bezeten, gezond fanatiek. Ze doet me in alles denken aan de Nederlandse Veerle Slegers (foto links), al is zij geen Marxiste. De 43-jarige Tilburgse is raadslid van de politieke partij SP in haar woonplaats. Ook is ze lid van de Provinciale Staten Brabant. Verder docente en beëdigd vertaalster Spaans en Portugees. Ze kent Brazilië goed. Ze heeft er maanden gebivakkeerd tijdens een afstudeerproject voor de Leidense universiteit, ze heeft er vrienden en vriendinnen. Meer over haar? Op website Veerleslegers.sp.nl.
Veerle houdt van Brazilië. Ik heb haar niet zo gek lang geleden ontmoet op de UFG, de staatsuniversiteit van Goiás, op steenworp afstand van mijn huisje. Een korte kennismaking helaas, ook Veerle is een druk bazinnetje. En ook Veerle is gezond fanatiek, spreekt geen wartaal en weet waar zij mee bezig is.
Flávia en Veerle. Twee gelijkgestemden. Twee vrouwen die ieder op hun beurt een verrijking voor de samenleving zijn. En dan hoef je het helemaal niet met hen eens te zijn. Vooropstaat is een diep respect voor de manier waarop zij in het leven staan. Met eigen uitgedragen (vrouwelijke) visies op de samenleving. In Brazilië, in Nederland. Geen water bij de wijn. ´´Hier sta ik voor, hier wijk ik níet voor, hier ga ik het gevecht voor aan.``
Het is zondagmiddag tegen vijven. Opschieten. Anders is het zo weer donker en komen wij nooit weg bij Flávia. De Marxiste spreekt bij het afscheid over een prachtig weekeinde: ´´Het was echt leuk.`` Zoenen en op de fiets. Lief voorop, ik achter haar aan. Voorzichtig. ´´Ik heb nog één wens``, zeg ik tegen Flávia. ´´De volgende keer als Veerle naar Brazilië en Goiãnia komt, dan regel ik een tafeltje bij een buurtbar. Drie stoelen, bier en kip. En dan gaan jullie tegenover elkaar zitten en uren kletsen. Over de politiek hier, over de politiek daar, over wat jullie bezighoudt. Ik neem plaats op stoel drie. Om ademloos te luisteren naar jullie. Naar twee sterke vrouwen. Akkoord?``

Palestijnse vluchtelingen

2011-08-05T07:09:00.009-03:00

´Brazilië neemt ongeveer honderd Palestijnse vluchtelingen uit Irak op en laat hen integreren. Dat meldt de Hoge Commissie voor Vluchtelingen van de Verenigde Naties. Het is uitzonderlijk. Want op Canada en Nieuw-Zeeland na, stelt geen enkel ander land zich kandidaat om Palestijnse vluchtelingen uit Irak te helpen. De Braziliaanse overheid zal ongeveer tweeëntwintig Palestijnse families in de staat São Paulo huisvesten en achttien in de zuidelijke staat Rio Grande do Sul. Sinds 2003, na de oorlog in Irak, leven de meeste Palestijnse vluchtelingen in Ruwayshed in Jordanië, op zestig kilometer van de grens met Irak. Daar kampen ze met de zware weersomstandigheden in de woestijn, met verveling, met heimwee`. Een oud bericht, gedateerd 4 juli 2007, op de Nederlandse website Mondiaal Nieuws.
Overstapje naar woensdagavond 6 juli 2011. De televisie staat aan in mijn huisje in Goiãnia, het centrale westen van Brazilië, op het kanaal van de onafhankelijke cultuurzender Sesctv. Een jonge Braziliaanse zender uit São Paulo, die in mei 1997 de lucht in ging. Een waardevolle aanwinst is die Sesctv, met mooi gefilmde reportages en documentaires over onder meer moderne en oude kunstvormen in Brazilië, over dansers, schilders en beeldhouwers. Verder over politiek, cultfilms en minderheden in Brazilië (lees: negers en indianen). Janela Brasil begint. Een documentaire-serie, in het Nederlands zou die ´Het Braziliaanse venster` heten.
De titel van het programma is A Chave da Casa, De Huissleutel. Een Braziliaans reportageteam portretteert in 48 minuten in een tentenkamp in Jordanië (foto boven) vijf Palestijnse vluchtelingen en hun families, 48 uur voordat ze de lange reis aanvaarden naar hun nieuwe vaderland aan de andere kant van de wereld. Dat is het eerste deel. In het tweede deel van de reportage diezelfde vluchtelingen, negen maanden na opvang in Brazilië.
De Huissleutel begint met een leader: ´Oktober 2007, na bijna vijf jaren hoop, besluit Brazilië 107 Palestijnen op te nemen. Zij ontvluchtten hun vaderland, vanwege vervolging door milities van de Xiitas`. Op de achtergrond beelden in zwart-wit van het tentenkamp in Ruwayshed in Jordanië. Langzaam gaan die beelden over in kleur. Zwaar aangezette melancholische achtergrondmuziek. Een verlaten kurkdroge zandwoestijn, gescheurde tenten. Het geluid van wapperende tentdoeken. Twee Palestijnse vrouwen op leeftijd zijn bezig met het pakken van koffers. Ik zit genageld voor de televisie, ik hoor niet dat mijn vriendin me voor het avondmaal roept.
Een jongeman, een van de vijf Palestijnen die in de reportage aan het woord komen, ontvangt de Braziliaanse televisiemakers en spreekt gebrekkig een paar woordjes in het Portugees. ´´Ik ben slechts een maand bezig met de Portugese taal``, verontschuldigt hij zich met een zuinige lach. Dan serieus: ´´Ik ben Brazilië mijn eeuwige dank schuldig. Dat zal ik laten blijken ook. Het land wilt mij ontvangen. Vijf jaar woon ik nu in dit kamp. Hier heeft niemand mij ooit ontvangen.`` Hij toont zijn ´huis`, het is een eenvoudige tent met een versleten inboedel.
Een oude gezette vrouw in een viesbruine burka en zwarte hoofddoek begiet plantjes met water bij haar tent. Diepe groeven in haar gelaat. De vrouw is uiterst vriendelijk. ´´Mijn dochter wilde met me mee naar Brazilië. Maar haar aanvraag werd niet gehonoreerd. Wat gaat er van me worden? Vreemdelingen gaan mij dadelijk begraven in een ander land. Dat kan niet. De enige zorg is de komst van mijn dochter.`` Een jonge vrouw en jonge man lopen door de woestijn. Zij draagt een baby in haar armen, hij een volle tas. Klaar voor vertrek. Hij: ´´Ik zag haar lopen in het kamp. Een leuke vrouw. Ik ben naar haar vader gegaan en heb de hand van zijn dochter gevraagd. Hij vond het goed, we zijn getrouwd.`` Zij: ´´Ik vond hem ook leuk, ik heb ja gezegd.`` Zij lacht, hij glimt.
Een lange magere Palestijn van in de dertig gaat het camerateam voor op weg naar zijn tent. ´´Ze hebben me opgenomen samen met mijn poes. Zij heet Rita. Het is het beste dat me hier is overkomen.`` Hij gaat in zijn tent op een oude stoel zitten, neemt Rita op schoot en aait haar. ´´Ik ken haar van jongs af aan.`` De man straalt pure eenzaamheid uit. Hij praat onophoudelijk tegen zijn poes. ´´Je houdt toch van me, hè?`` De camera volgt hem als hij naar buiten loopt en op een stoel plaatsneemt, vlakbij zijn tent. ´´Als de zon ondergaat, ben ik hier. Een mooi uitzicht op een mooie zonsondergang. Rita Rita, kom!`` Het is donker, de Palestijn en Rita lopen de tent weer in. ´´Niemand zou als vluchteling moeten leven. Van het ene naar het andere land. Het is verschrikkelijk in de woestijn. Het kan drie dagen achtereen regenen. Dan komt niemand zijn tent uit.`` Een tweede poes verschijnt. ´´Dat is Zico.`` De man legt de komende verhuizing naar Brazilië uit aan zijn huisdieren. ´´Ik zal ze missen.``
Het afscheid. Twee bussen rijden het kamp binnen, op de tweede en laatste dag van de reportage. Het vertrek naar het vliegveld is aanstaande. Innige omhelzingen. Zonder woorden, maar met veel tranen. Hartverscheurend zijn de laatste minuten van de lange Palestijn samen met zijn poezen. ´´Ik laat jullie achter bij een ander. Ik hoop dat hij goed voor jullie zal zorgen. Uiteindelijk zijn ook jullie vluchtelingen.`` Hij staart naar buiten, naar de lege woestijn, naar het niets.
De gezette vrouw pakt haar dochter die zal achterblijven flink beet. Dan stappen de vluchtelingen de bus in. De camera volgt een van de twee bussen als die langzaam het kamp verlaat. Het is al donker, het kamp is amper verlicht. Akelige beelden. Het valt me erg zwaar om naar deze beelden te blijven kijken met droge ogen.
Het tweede deel. Negen maanden na aankomst in Brazilië (foto rechts de aankomst van vluchtelingen in Brazilië). De Palestijnen wonen in schone en nette huisjes/appartementen, verdeeld over vier steden: Pelotas en Venâncio Aires in de staat Rio Grande do Sul, hoofdstad Florianópolis van de staat Santa Catarina en Mogi das Cruzes in de staat São Paulo. De gezette vrouw verlaat haar appartementje in Pelotas en loopt langzaam de trap af. ´´Ik ken niemand hier. Zou ik iemand leren kennen, dan zou ik mij verkleden om op bezoek te gaan.``
De vrouw gaat buiten op een bank zitten. Ze heeft het zichtbaar zwaar, maar toont een glimlach. ´´Ik ben eenzaam. Op momenten. Maar Allah is groot, dan weet ik, dus ik ben niet alleen.`` Vraagje aan haar: bidt u? De vrouw lacht. ´´Dat wil ik wel, maar ik weet niet waar Mekka ligt. Is het daar, of daar, of daar?``, en ze wijst met een vinger alle richtingen uit. ´´Ik vraag het als ik Arabische moslims tegenkom. Maar een duidelijk antwoord heb ik nog niet gekregen.`` De vrouw redt het wel in Brazilië, het is voor haar te hopen ooit met haar dochter te worden herenigd.
De camera volgt de Palestijn, die in Mogi das Cruzes woont. Hij geeft Arabische taalles op een schooltje in de buurt. Aan jonge kinderen van Irakese vluchtelingen die hem na of voor zijn gegaan. ´´We mogen onze Arabische gedachtegoed niet vergeten``, zegt de schoolmeester. Prachtige beelden. Kleine Palestijntjes, geboren in Irak, als babytje met de ouders mee naar Jordanië, naar een tentenkamp in een woestijn, voorts naar Brazilië en daar naast het Portugees-Braziliaans ook het Arabisch leren. Het is de enige juiste inburgering: leren leven in een totaal ander en verschillend land, maar met behoud van eigen cultuur (foto links toont Palestijnse vluchtelingen in Brazilië).
Het jonge gezin met baby bewoont ook een flat. In Venâncio Aires. Moeder is druk bezig met het leren van de Portugese taal. Het is moeilijk en dat is logisch. Arabisch en Portugees, dat verschilt nogal. Maar ze is fanatiek en doet haar uiterste best. De lange Palestijn loopt over een strand in Florianópolis. Zonder zijn poezen, in zijn dooie eentje. Hij zwijgt. Het strand is verlaten. Een beeld van verhuisde eenzaamheid, van Jordanië naar Brazilië. Hij krijgt het ongetwijfeld het moeilijkste van de vijf geprotetteerde Palestijnen.
De andere vier spreken vrijuit over het nare verleden, de agressie en de vernederingen, over heimwee, over het sterke verlangen ooit terug te keren naar Palestina. Zal het er ooit van komen? De toekomst is onzeker, ze zeggen het, ze voelen het. Maar pessimisme klinkt niet door. Een mening van één de vijf: ´´Ik voel me vrijer in Brazilië dan in Jordanië. Ik kan en mag hier voor mijn mening uitkomen. Ik voel me veilig, ik ben tenslotte uit de vuurlinie.`` De reportage is ten einde. Vóór de aftiteling nog een mededeling: ´De namen van de vijf Palestijnen zijn niet genoemd. Uit veiligheid`. Ik doe de televisie uit en meldt mijn vriendin vriendelijk dat het avondmaal vandaag niet aan mij is besteed. Geen honger.
´s Nachts lig ik uren wakker. Ik denk na. Brazilië laat zich weer eens van haar beste zijde zien. Ze erkent de Palestijnse staat, als eerste Latijns-Amerikaanse land. Voorganger Lula van de huidige presidente Dilma Roussef nodigt de Palestijnse president Mahmoud Abbas uit (foto rechts: links Lula, rechts Abbas). Ze schudden elkaars handen. De basis wordt gelegd voor een ambassade in de Braziliaanse hoofdstad Brasilia, de eerste op het westelijk halfrond. Abbas dankt Brazilië voor haar steun en zegt deze gunst nooit te zullen vergeten. Een Palestijnse ambassadeur voor het Latijns-Amerikaanse land wordt benoemd. Hij heet Ibrahim Al Zeben (foto links). Argentinië, Uruguay, Bolivië en Ecuador volgen het voorbeeld van Brazilië in de erkenning van de Palestijnse staat. Zo moet het, zo hoort het. Dialoog en begrip, weer een kleine stap in de goede richting. Een definitieve oplossing van het Palestijnse vluchtelingenvraagstuk daarentegen is nog ver weg. Internationale organisaties voor vluchtelingen wijzen op erbarmelijke omstandigheden in te volle opvangkampen. Geen riolering, ziektes, gebrek aan medicijnen, slecht eten.
De vijf Palestijnen uit de Braziliaanse reportage zijn weg uit hun kamp. Een verbetering. Ze zijn inderdaad veilig, een essentiële zorg minder. Maar de pijn van diepe geestelijke wonden, veroorzaakt door ontheemde gevoelens, krijgt nu alle ruimte. Vraag is of de tijd ook dergelijke wonden heelt. De slaap dient zich aan. Eindelijk. Een laatste gedachte. Hoe zal het met de poezen Rita en Zico zijn?

Verkeer in Brazilië (145)

2011-08-03T16:57:00.008-03:00

Het is echt voer voor psychologen. Het verkeer in Brazilië. Ruim veertigduizend Brazilianen sterven jaarlijks ten gevolge van een ongeluk. Dat aantal zal schrikbarend stijgen. Het verkeer is daarmee doodsoorzaak nummer twee in het Latijns-Amerikaanse continent. Nummer één? Moord.
Het regionale dagblad O Popular in de staat Goiás, het centrale westen van Brazilië, publiceert zondag 31 juli een paginagroot artikel over verkeersongelukken en de gevolgen ervan in 2010 in de betreffende staat. Cijfers liegen niet: 83.583 ongelukken, 1.780 met fatale afloop, 57.000 lichte en zwaargewonden. Het totale schadebedrag komt op ruim vijf miljard reais. Daar wordt zoal onder verstaan uitgaven aan geneeskundige zorg, verlies en reparatie van motorvoertuigen, herstel van wegen. Het meeste indruk in de reportage van de krant maken de interviews met nabestaanden van verkeersslachtoffers. Adriana Braz uit Goiãnia, hoofdstad van de staat Goiás, komt aan het woord. Zij heeft haar vader, een broer, nichten en neven verloren in het verkeer. Allen ten gevolge van ongelukken met een motor. ´´Het is afschuwelijk wat er in het verkeer gebeurt. Ik heb angst voor motors. De verliezen zijn moeilijk te accepteren, de pijn gaat nooit over.``
Het is maandag 17 mei 2010 als haar vader, de 62-jarige Francisco Pinheiro, vroeg van huis vertrekt in Hidrolândia, een pittoresk dorp op 36 kilometer van Goiãnia. Hij kiest vanzelfsprekend voor rijksweg BR-153 (foto rechts). Pinheiro is een gelukkig man, hij heeft eindelijk geld genoeg gespaard om een auto te kopen en de motor te laten voor wat die is. De tweewieler heeft zoveel leed in de familie gebracht, hij heeft zeven jaar geleden nog zijn eigen zoon Fabiano verloren tijdens een fataal ongeluk. Geld op zak en deze ochtend naar Goiãnia om de lang gewenste auto te kopen. Het zal echter niet zo ver komen. Pinheiro botst op een vrachtwagen op de BR-153 en overlijdt zes dagen nadien in een particulier ziekenhuis aan zijn verwondingen.
Brazilianen en het verkeer, een gecompliceerde zaak. Slechts een grondige analyse van het land en het volk brengt enige duidelijkheid. Zo´n analyse dient uiteen te vallen in twee hoofdstukken, te weten het wegennet én het motorvoertuigenpark en de mentaliteit van de mensen aan en achter het stuur.
Het wegennet en motorvoertuigenpark. Volgens het Departamento Nacional de Infra-Estrutura de Transportes zijn er in totaal 1,7 miljoen kilometers wegen en weggetjes in Brazilië. Slechts ongeveer tien procent is verhard of geasfalteerd. (Op foto boven een typisch onverharde weg in Brazilië, die in de regentijd verandert in één modderpoel met gaten). Het departement hanteert de volgende onderverdeling: 57.211 kilometer rijkswegen (33 procent), 94.753 kilometer staatswegen (55 procent) en 20.914 kilometer gemeentewegen (12 procent). Het asfalt van tachtig procent van de wegen is meer dan tien jaar oud.
Departamento Nacional de Trânsito (Denatran) houdt op haar beurt het aantal gemotoriseerde voertuigen in Brazilië in de gaten. Cijfers van dit jaar: 65.636.754 van dergelijke voertuigen circuleren in dit land met zijn 190 miljoen inwoners. Denatran merkt erbij op dat geteld zijn personenauto´s, kleine en grote vrachtwagens, kleine en normale bussen, motoren, brommers tot aan trams toe. São Paulo pakt de eerste plaats met 6.424.160 types van genoemd vervoer. Rio de Janeiro is tweede met 2.084.149 en Belo Horizonte derde met 1.347.200. Een nadere specificering: het aantal motoren is de afgelopen tien jaar met 325 procent gestegen tot 10,6 miljoen exemplaren. Ongelukken met motoren zijn aan de orde van de dag, nee, aan de orde van de minuut, in Brazilië (foto links). Nog even dit: 67 procent van al die 65.636.754 gemotoriseerde voertuigen is tussen de vier en twintig jaar oud, vier procent zelfs ouder dan twintig jaar.
Genoeg cijfers. Eigen indrukken nu. Van een Hollander die bijna negen jaar onafgebroken in Brazilië woont. Het aantal wrakken op Braziliaanse wegen verbaast me nog iedere dag. Het merendeel is niet op rijkswegen te zien, omdat daar meer controle is. Meer dan een beetje of een heel klein beetje. Binnen de staten en in steden is het normaal dat Brazilianen in oude auto´s rijden zonder enig bandenprofiel, zonder aanwezigheid van koplampen, met roestgaten in chassis en uiteraard geen veiligheidsgordel. Airbag? Wat is dat? De Braziliaan blijft rijden in zijn wrak, in de wetenschap dat de pakkans praktisch nihil is. En mag de politie het wrak in beslag nemen, geen man overboord. Voor een paar honderd reais rijdt een ´nieuw` roestblik over de weg.
Bij grote politiecontroles op de rijkswegen (BR´s) worden bussen gedwongen te stoppen. De grote en bekende Braziliaanse vervoersmaatschappijen hebben de nieuwste en luxe bussen (foto boven). Extra beveiliging tegen overvallen ´s nachts door middel van een satellietverbinding. Niets mee aan de hand. Maar een plaatsje in een van die kan stevig aan de prijs zijn. Daar hebben veel armere Brazilianen geen geld voor, zeker niet als ze lange reizen moeten maken. En dat gebeurt dagelijks. Omdat Brazilianen vaak verhuizen van noord naar zuid, van oost naar west en/of viceversa. Reden? Op zoek naar werk, een beter leven. Deze Brazilianen kiezen voor een goedkope bus, wat tot vijftig procent in de kosten kan schelen.

Maar die goedkope bussen zijn oud en aftands (foto boven). Ze zijn niet te vinden op grote busstations, op- en uitstappen ergens (afgelegen) in de stad. Geen airco, geen toilet, amper stops onderweg. Passagiers rijden onverzekerd mee. Geen saltellietverbinding, dus grotere kans op een overval. Gevaarlijk. Panne in niemandsland? Voor negentig procent geen nieuwe bus, panne moet ter plekke worden verholpen. Vertragingen kunnen makkelijk oplopen tot 24 uur of langer. Familie doodsongerust, geen contact mogelijk, mobiels werken niet in niemandsland. Televisiereportages bij controles: politie stopt aftandse bussen. Er blijkt van alles te mankeren. Geen of nauwelijks bandenprofiel, slecht chassis. Geen tachograaf, chauffeurs maken te lange rijtijden. Soms ontbreken benodigde papieren van de chauffeur. Passagiers moeten uitstappen, ze worden aan hun lot overgelaten, politie neemt bus in beslag. Het is moeilijk te snappen dat de mensen de moed hebben om in een dergelijke bus te stappen. Wrakken op de weg. Ook vrachtverkeer. Oude gammele wagens en combinaties en ook nog eens overbeladen. Levensgevaarlijk en daarbij, het levert extra schade op aan de (asfalt-)wegen.
Daarmee is een bruggetje naar het wegennet gemaakt. Die wegen hebben te lijden niet alleen door het (over)gewicht van vrachtwagens, maar ook door regenval en hete zon. Gaten in het asfalt of door ernstige regenval brokkelt een complete weg door heuvels af (foto links). Een weldenkende Braziliaan die met een goede auto een (lange) reis gaat maken, vergewist zich altijd hoe het staat met het wegdek op zijn route. Soms moeten tientallen kilometers over asfalt met gaten worden gereden. Van links naar rechts gaat het dan, om banden en onderstel van de auto te sparen. Pure noodzaak. Dat zigzaggen gebeurt in twee richtingen en op snelheid.
Uit eigen ervaring. Tussen 2009 en 2010 leg ik vier keer in een luxe toeristenbus de afstand Goiãnia-Porto Seguro af, te weten 1859 kilometer. Van de staat Goiás naar de staat Bahia. Het 85,6 kilometer lange traject via rijksweg BR-349 tussen Santa Maria da Vitoria en Bom Jesus da Lapa in Bahia is een gruwel. Een nauwelijks verhard wegdek vol met diepe gaten (foto rechts). De bus van Goiãnia naar Porto Seguro passeert er altijd ´s nachts, zowel op de heen- als de terugreis. Ik zit dan rechtop in mijn stoel en sta doodsangsten uit. Soms lijkt het alsof de bus van de weg raakt, de chauffeur wijkt uit, rijdt centimeters over de berm en raast langs bomen. Takken breken af. De eerste van die vier keren stopt de bus ineens. Om vier uur in de vroege ochtend, in de stromende regen. Pikkedonker, nauwelijks verlichting. Ik kijk naar buiten. Een auto ligt ondersteboven in de berm. Buschauffeur neemt poolshoogte en vervolgt lutte minuten later zijn weg. Ik ga hem niet vragen wat hij zag. Kilometers verderop komt van tegenovergestelde richting een ambulance aangesneld. Met zwaailichten en sirene aan. Absurd. De staat Bahia is afgelopen jaar eindelijk begonnen met het verbeteren van het wegdek.
Van veilige wegen of liever het ontbreken ervan en de autowrakken naar de mentaliteit van de Braziliaanse chauffeur. Ten eerste. De auto is hét statussymbool in het land. Een Braziliaan is een macho. Indrukken dat gaspedaal. En grote geluidsboxen die snoeihard keiharde technohouse uitbraken. Dat komt de concentratie zeker ten goede. De auto als middel om macht te tonen. Ten tweede. De wet Lei Seca wordt in juni 2008 in Brazilië van kracht. Om ´alcohol in het verkeer` terug te dringen. Eén blikje bier kan al teveel zijn. De Braziliaan schrikt. Maar niet lang. Er zijn te weinig controles, er zijn veel te weinig blaasapparaten om de adem van de automobilist te meten (foto boven). Gevolg, de houding verslapt, we stappen weer lekker met alcohol op achter het stuur. Het gevolg daar weer van laat zich raden.
Er is meer mis met die Braziliaanse verkeersmentaliteit. Zonder rijbewijs achter het stuur. Geen respect voor de ander in het verkeer. Te weinig afstand houden. Door rood rijden, wat zeker ´s avonds laat in grote steden gebeurt, vanwege angst op een eventuele overval. Een helaas reële angst. Vrachtwagenchauffeurs die op lange reizen speedpillen slikken. Te koop bij afgelegen benzinestations, onder de toonbank. De baas weet ervan, iedereen weet het. Maar tijd is geld, vers fruit mag niet te lang onderweg zijn. Politiemensen die zich laten omkopen, slechte wetgeving. Braziliaanse verkeerspsychologen en -sociologen wijzen verder op een laag niveau van opleiding van de automobilist en op de gemeenschap die niet verandert ten behoeve van veiliger verkeer.
Wie denkt dat ik nu met huiver een auto of een bus instap of achterop een motortaxi kruip heeft het mis. Het is beter om niet te lang stil te staan bij het verkeer. Want dat is het: hoe dan ook, ik moet van a naar b. Een rijbewijs bezit ik niet, een auto of brommer evenmin. Ik pedaleer. Op een Braziliaanse fiets uit de jaren zeventig. Ik ben trots op dat rijwiel. Mijn woonplaats Goiãnia kent geen enkel fietspad. Maar ik steek zonder angst drukke kruispunten over waar het gemotoriseerd verkeer over heen racet. Halt houden voor een fietser? Grapje. De wegen in en even buiten het centrum zijn overdag in de hoofdstad van de staat Goiás altijd verstopt met auto´s, vrachtwagens en motoren (foto rechts). Met ongeduldige mensen aan en achter het stuur. Voor fietsers amper ruimte. Om langs dat blik te geraken, rest me maar één mogelijkheid. Zigzaggen, van links naar rechts. Met míjn blik op oneindig.

Brazilië op weg naar WK 2014 (3)

2011-08-01T13:05:00.039-03:00

Het is feest in een grote zaal in de sjieke jachthaven Marina da Glória in Rio de Janeiro (foto links). De jachthaven ligt aan de zee in het zuiden van de Braziliaanse stad, dichtbij de beroemde stranden, dichtbij het centrum, dichtbij de internationaal bekende toeristische attracties. Talloze (Braziliaanse) beroemdheden zijn aanwezig op het feest, ze kunnen en mogen niet ontbreken. Presidente Dilma Rousseff, voetbalicoon Pelé, het komende voetbalvirtuoos Neymar, de gestopte Ronaldo, omstreden FIFA-baas Joseph Blatter en de nog meer omstreden baas Ricardo Teixeira van de Braziliaanse nationale voetbalbond. Het is zaterdagmiddag 30 juli 2011 in Rio de Janeiro; de loting voor indeling in de diverse groepen van de voorrondes voor het WK in 2014 in Brazilië begint. Van de 166 deelnemende landen aan die voorrondes strijden er uiteindelijk 31 in Brazilië om de wereldbeker. Tussen 12 juni en 13 juli.
De loting en show verlopen bijna vlekkeloos. Op een kleine maar pijnlijke verspreking van de zeer ervaren presentator Tadeu Schmidt na. Toch zenuwen? Hij spreekt Ronaldo bijna met Romário aan, maar weet te stoppen bij Roma en herstelt zich. Dan is er die ouwe eigenzinnige Mário Jorge Lobo Zagallo. Hij mag vier van de vijf gewonnen wereldbekers door Brazilië mede op zijn conto bij schrijven: als speler in 1958 en 1962, als hoofdtrainer in 1970 en als hulptrainer in 1994. Hij reageert uiterst korzelig op de vraag of zijn land wel wereldkampioen zal worden. ´´Natuurlijk wordt Brazilië wereldkampioen in 2014``, zegt hij afgebeten in de microfoon. Mis, meneer Zagallo, Brazilië wordt nooit wereldkampioen in 2014.
De loting. Mooie woorden, meer mooie woorden. Iedereen blij, iedereen vol verwachting. Is dat wel zo? Nee. Buiten de zaal protesteert het volk. Het had een massaal protest moeten worden, maar slechts enkele tientallen komen daadwerkelijk opdagen. Zo wordt het in de (rechtse) Braziliaanse pers getypeerd, of beter, afgedaan. Met ´slechts` en een ´minderheid`. Oproerpolitie op de been, die hoeft nauwelijks in actie te komen. Spandoeken met onder meer teksten als ´Weg met Teixeira` (foto boven) en ´Game over`. Het is een belangrijk teken aan de wand. Het volk mort wel degelijk, massaler dan het present is op straat op de dag van de loting. Het gebeurt op internet, in de pers. ´´Miljoenen reais aan gemeenschapsgeld over een WK-balk gooien, terwijl patiënten in staatsziekenhuizen in eigen land door gebrek aan medicijnen en dokters niet worden geholpen. En er sterven.``
Een kleine week voor het spektakel van de WK-loting. De Braziliaanse Tweede Kamer krijgt een voorlopige rekening op haar bordje. Het WK zal circa 64 miljard reais kosten. Dat is 16 miljard meer dan de afgelopen drie WK´s te zamen (reken maar uit, één euro is ongeveer 2,3 reais waard). Die overigens telkens oplopende rekening heeft alles te maken met corruptie. Onderhandse aanbestedingen, kunstmatig verhoogde rekeningen. In begrijpbaar Nederlands: handje klap tussen bouwondernemers en politici. Bouwondernemers schuiven centjes naar politici in ruil voor stevige contracten, die voorzien in onder meer (ver)bouw van stadions, aanpassingen van (inter-)nationale vliegvelden en verbetering van het wegenstelsel. Of dat nog niet genoeg is, blijkt sprake over facturering, kunstmatig verhogen van rekeningen. Brazilianen zijn er ware kunstenaars in. Slecht weer, problemen met transport, toch dieper in bodem moeten boren, oplopende kosten door uitstel vanwege bureaucratie (lees: uitblijven van toestemming om met bouw te mogen beginnen). Aan creativiteit in dit land is geen gebrek.
Zaterdag 22 juli 2011. Op een bijeenkomst in Rio de Janeiro wordt bekend dat het machtige Organizações Globo en een andere magnaat Grupo RBS dertig miljoen reais ontvangen voor de organisatie van een WK-evenement. Hoe dat er precies uitziet, weet (nog) geen mens. Wel is het de bedoeling om nieuwe en rijke sponsors warm te maken voor het WK zodat zij de beurs wijd opentrekken. Uitleg. In de magnaat Organizações Globo zijn vele bedrijven ondergebracht, zoals de de meest bekeken landelijke tv-zender Rede Globo, verder kabeltelevisie, radiozenders, kranten, tijdschriften, websites en filmproducties. Televisiezender Rede Globo is niets meer of minder dan een exponent van het Braziliaanse establishment, de gevestigde orde. Een trouwe volger, met een beetje onfatsoen is te spreken van ´hielenlikkers`. De keuze is aan u. Dus geen live televisie van protesten bij Marina da Glória en op andere plaatsen in Brazilië met commentaar van de deelnemers. Over onafhankelijke en juiste journalistiek geschreven. Drama. Concurrerende televisiezenders van Rede Globo daarentegen maken er handig gebruik van en benadrukken juist die protesten. Kinnesinne, ja natuurlijk, maar zo komt het gelukkig op de televisie.
Ricardo Teixeira. Typisch Brazilië dat die man nog steeds bondsbaas is (op foto links zit hij naast Pelé tijdens de loting in Rio de Janeiro). Al in mei 2001, na regeringsonderzoek naar vermeende misstanden tussen de destijdse hoofdsponsor Nike en CBF, de Braziliaanse voetbalbond, komt er een omvangrijk rapport op tafel. De Engelse journalist Alex Bellos schrijft erover in zijn prachtboek over het Braziliaanse voetbal ´Futebol`. ´´Teixeira wordt van veertien strafbare feiten verdacht, waaronder het afsluiten van oninbare leningen, belastingontduiking, liegen op belastingformulier en CBF-geld gebruiken voor privédoeleinden.`` Teixeira blijft zitten waar hij zit. Kleine tien jaar later. Weer verdenkingen. De bondsbaas verdient aan (vriendschappelijke) wedstrijden van de Braziliaanse selectie. Volgens een bepaling van de CBF wordt een klein percentage van verdiende sommen geld met die wedstrijden via een omweg op een rekening van de bondsbaas gestort. Nog geen actie, Teixeira blijft zitten waar hij zit. Dat hij weg moet, is overduidelijk. Maar wie durft het aan? Protesten in het land zwellen evenwel aan.
Nee, nee en nogmaals nee. Ik houd ermee op. Met dat geweeklaag over het Braziliaanse nationale elftal en de kritiek op de maar niet te vlotten voortgang naar het tweede Braziliaanse WK (de eerste was in 1950). Schrijf ik dat de ´gele kanaries` nooit wereldkampioen zullen worden in 2014? Dat neem ik terug. Brazilië is Brazilië, onvoorspelbaar. Het beste voorbeeld daarvan zijn de voorrondes in Latijns-Amerika voor het WK in 2002 in Japan en Zuid-Korea. Daar wil de Braziliaan niet aan herinnerd worden. Ze zullen die erbarmelijke resultaten van hun selectie afdoen met ´en wie werd in 2002 voor de vijfde keer wereldkampioen?` Ik herinner me die voorrondes, omdat ik in 2000 en 2001 vijf keer van Nederland naar Brazilië zal reizen. Brazilianen zijn geboren optimisten, maar niemand gaf ook maar een oud-Nederlandse stuiver voor het nationale elftal tijdens die voor hen rampzalige voorrondes.
Hoe ging het er aan toe? Tien landen deden mee aan de voorrondes in Latijns-Amerika voor het WK 2002. Het waren Brazilië, Argentinië, Ecuador, Paraguay, Uruguay, Colombia, Bolivia, Peru, Venezuela en Chili. Achttien wedstrijden per land, één thuis en één uit. Brazilië speelde zijn eerste op 28 maart 2000 in Bogota: 0-0 tegen gastland Colombia. Nog twee gelijke spelen en maar liefst zes nederlagen volgden. Het veelzeggende rijtje: 28 juni 2000, 0-0 thuis in Rio de Janeiro tegen Uruguay; 1 juli 2000, 1-0 verlies in Montevideo tegen Uruguay; 18 juli 2000, 2-1 verlies in Assunçao tegen Paraguay; 15 augustus 2000, 3-0 verlies in Santiago tegen Chili; 28 maart 2001, 1-0 verlies in Quito tegen Ecuador; 25 april 2001, 1-1 thuis in São Paulo tegen Ecuador; 5 september 2001, 2-1 verlies in Buenos Aires tegen Argentinïe; 7 november 2001, 3-1 verlies in La Paz tegen Bolivia.
Met moeite plaatste Brazilië zich als derde land met dertig wedstrijdpunten, evenveel als Paraguay, één minder dan Ecuador en dertien minder dan de nummer één Argentinië. Om nog meer zout in Braziliaanse voetbalwondes te wrijven. Het 3-0-verlies in en tegen Chili was veelbetekend. Chili eindigde namelijk als laatste in de Latijns-Amerikaanse poule met een doelsaldo van -12 en won slechts drie wedstrijden. Brazilië bleek de weg volledig kwijt, wisselde ook nog eens vier keer van bondscoach: Vanderlei Luxemburgo, Candinho, Emerson Leão en Luiz Felipe Scolari. Maar Brazilië was wél present op het WK in 2002 en won het toernooi met een excellerende Ronaldo.
Brazilië hoeft als gastland niet aan voorrondes voor het WK 2014 mee te doen. Het is al geplaatst. Brazilië wordt in juli 2011 roemloos uitgeschakeld tijdens de Copa América 2011 in Argentinië. Copa América is de Latijns-Amerikaanse versie van het Europees Kampioenschap voetbal. Tegen Paraguay komt het na verlenging niet verder dan 0-0. Strafschoppen. Paraguay wint met 3-0, Brazilië mist er vier op rij. Dat is het nationale elftal in een officiële wedstrijd nooit overkomen. Paraguay door, Brazilië naar huis. Televisiecommentatoren weten niet wat ze zien, weten niet wat ze moeten zeggen. Ze zijn sprakeloos. Een spotprent verschijnt, met de tekst ´Fouten maken is menselijk` (zie boven).
Gaat het slecht met Brazilië? Nee, het gaat uitstekend met Brazilië. Het elftal ligt op de juiste koers. Geen spelbepalende middenvelders, gemiddelde leeftijd te jong, geen ervaring en steun op het veld van oudere cracks. Geen Pelé, geen Ronaldo, geen Romário, geen Kaká meer. Bondscoach Mano Menezes zit in de problemen. Problemen? Het WK begint pas in juni 2014. Dan staat Brazilië er. De eerste voortekenen zijn er al: ondanks het aards-optimisme, heeft de Braziliaan diep in zijn hart geen enkel vertrouwen in een zesde wereldtitel en de eerste op eigen bodem. Ziet: het gaat naar wens.

Kinderen achtergelaten op boot (143)

2011-07-29T13:40:00.014-03:00

Artikel 133 van het Braziliaanse Wetboek voor Strafrecht is duidelijk. Zonder toezicht achterlaten van kinderen en hulpbehoevende ouderen is een misdaad. Afhankelijk van de ernst van de situatie kan de rechter een gevangenisstraf opleggen van zes maanden tot drie jaar. Een Eindhovens echtpaar, dat met een zeilboot rond de wereld vaart, kent die Braziliaanse wet nu en de schrik zit er goed in. Moeder en vader sluiten dinsdagavond 26 juni 2011 drie kinderen in de leeftijden van zeven maanden, twee en vier jaar, op in hun jacht, dat verankerd ligt op driehonderd meter van de Iate Clube do Rio de Janeiro (Jachtclub van Rio de Janeiro) in het zuiden van deze Braziliaanse stad (foto rechtsonder). Ze doen het met de volgende reden: ze gaan even op bezoek bij vrienden, die met hun boot slechts enkele honderden meters verderop liggen. Dat korte bezoekje van nog geen drie kwartier komt de Eindhovenaren duur te staan. Vissers op hun terugweg slaan die dinsdagavond om acht uur ´s avonds alarm. Ze horen gehuil, afkomstig van kinderen in een boot. Ze waarschuwen het brandweerkorps van de marine in de wijk Botafogo. Die gaat op onderzoek uit, boot voor boot. Tot de brandweerlieden aankomen bij het Hollandse jacht. Ze bevrijden de drie kinderen, die volledig in paniek zouden zijn. De twee oudsten dragen geen zwemvesten, meldt de Braziliaanse pers verder. Subtiel. Meer details volgen. Brandweerlieden brengen de kinderen in eerste instantie naar de jachtclub, waar zo`n honderd genodigden een opening van een expositie van de artiest Eduardo Camões bijwonen. Andere brandweerlieden blijven achter en wachten de ouders op. Onder de genodigden op de expositie de Braziliaanse Maria Cristina Skowronski-Flynn, die in Amerika woont en met vakantie in Rio de Janeiro is. Omdat zij Engels spreekt, een taal die de kinderen verstaan, probeert zij het drietal te kalmeren. ´´Het jongetje van vier jaar huilde veel, hij wist niet waar zijn ouders waren, hij was ontroostbaar``, zegt de Braziliaans-Amerikaanse tegen de pers.
Het wordt me een gesjouw van jewelste die dinsdagavond met die drie kinderen. Logisch dat ze overstuur zijn. Van boot naar grote zaal jachtclub, dan naar kleine zaal jachtclub, dan worden ze overgedragen aan een speciale eenheid van de toeristenpolitie in Rio de Janeiro en gaan ze naar een hospitaal waar een dokter ze onderzoekt. De door de brandweer opgewachte ouders gaan spoorslags naar het politiebureau (foto boven), krijgen er een proces aan hun broek, mogen Brazilië niet verlaten en worden vervolgens verenigd met de kinderen (foto rechtsonder). Vader betaalt nog een borgsom van duizend reais.
Het jacht ligt aan de ketting, zogezegd. Een naar einde van een wereldreis van drie jaar. Het Eindhovense echtpaar doet Brazilië als laatste land op die reis aan voor de terugkeer naar Nederland. Rio de Janeiro is de tweede stopplaats in Brazilië. Eerder lag het Hollandse jacht verankerd in het mooie Recife, in het noorden van het continent.
De gebeurtenis haalt alle landelijke (televisie-)journaals in Brazilië. Waar de commentatoren vooral over vallen is de voor hen laconieke houding van de ouders. Die leggen uit dat de kinderen goed verzorgd achter zijn gelaten, dat er funcionerende radio aanstond. Een Braziliaanse tolk staat het Nederlandse paar bij. Ook de Nederlandse consul in Rio de Janeiro verschijnt ten tonele. ´´Het lijkt erop alsof het de normaalste zaak van de wereld is dat die Nederlanders hun kinderen achterlaten``, aldus de tolk in de Braziliaanse pers. Oorzaak van die uitspraak is het commentaar van de vader die verklaart vaker zo te handelen.
Hoe het ook zij, welke mening een ieder ook heeft, hoe groot de schuld ook mag zijn, één conclusie ligt voor de hand en heeft het meeste gewicht. Volwassenen die drie jaar rond de wereld reizen in een boot met drie jonge kinderen aan boord dienen zich ter dege van bewust te zijn dat in andere landen andere regels gelden. Een goede en gedetailleerde voorbereiding is verplicht. Overigens is ook het alleen achterlaten van kinderen en/of hulpbehoevenden ook in Nederland een strafbaar feit. Meer, Brazilië is hét land van de kinderen. Als een baby maar even huilt, is voor Nederlandse begrippen Leiden in last. Kort door de bocht, oké, maar absoluut niet overdreven. Daarbij zijn de uitlatingen van het echtpaar ook niet zo slim. Zeggen dat ze vaker de kinderen zonder toezicht laten. Dat is kolen op het vuur voor de Brazilianen. Die spreken van een grote schande, van een grove nalatigheid. Cultuurverschil? Ja. Maar er dient, nogmaals, rekening mee gehouden te worden. De rechtszaak zal zonder meer met een en sisser aflopen voor het echtpaar. Het zal blijven bij een reprimande en een boete. De Eindhovenaren gaan echt niet voor maanden een overvolle Braziliaanse smerige cel in. De kinderen zullen hen uiteindelijk redden. Waar moeten die heen tijdens detentie van mama en papa? Een kind kan in principe niet zonder de ouders, vindt de Braziliaan.
O ja, het Nederlandse echtpaar heeft het zeer slecht getroffen met timing van ´de misdaad`. Want een goede dag eerder gebeurt het volgende in het uiterste zuiden van Brazilië, in het voorstadje Canoas van de hoofdstad Porto Alegre van de staat Rio Grande do Sul. Een jongetje van twee jaar wandelt om twee uur ´s nachts met een teddybeertje en een plastic melkflesje moederziel alleen door verlaten straten in de wijk Harmonia. Politiemensen op patrouille die nacht merken het jongetje op en brengen het naar een ziekenhuis. Daar constateert een arts dat er niets aan de hand is. De geschrokken ouders halen hun kind enkele uren later bij de politie op. Ze verklaren dat hij op eigen houtje uit zijn bedje is geklommen en de deur van zijn kamer open heeft gedaan. De buitendeur bleek niet te zijn afgesloten, zodat het kindje ook die wist te openen en de wijde wereld in trok. Ook dit nieuws wordt met verve gebracht op de Braziliaanse televisie. Met commentaar: ´´Hoe belangrijk het toch is goed op de kinderen te letten en vooral buitendeuren goed af te sluiten.``
Twee gevallen zonder ernstige gevolgen. Geen letsels, geen trauma´s. Laat dat het belangrijkste zijn. Want het kan veel en veel erger in Brazilië. Ruim tien jaren geleden in de metropool São Paulo: een vrouw laat haar baby alleen achter in haar huisje. Het kindje ligt in een wieg. De vrouw is arm en moet werken voor een beetje dagelijks brood. Het huis heeft geen electriciteit. Maar moeder is niet voor één gat te vangen. Ze steekt een kaars aan en zet die op één van de zijkanten van de wieg. Het drama valt te raden. De brandende kaars valt in de wieg en de baby verbrandt levend. Nog een drama, ook uit de oude doos. Plaats en jaar onbekend, maar ontegenzeggelijk Brazilië. Hetzelfde liedje. Alleenstaande vrouw gaat werken, laat een baby achter op een bank en twee oudere kinderen in een opgesloten kamer. Kinderen vervelen zich al die uren, kunnen kamer niet uit en gaan op onderzoek. Hé, wat is dit nou? Een doosje lucifers. Dat is leuk speelgoed. Brand ontstaat en ook deze drie vinden de dood. De gewaarschuwde brandweer komt te laat. Brandweerlieden verklaren: ´´We konden niets meer doen, het was afschuwelijk, die doodskreten van de kinderen.`` Wel letsels, fataal, en trauma´s.
Recent. De nacht van zondag 30 op maandag 31 januari 2011. Een driejarige baby komt om tijdens een brand in een barak in een krottenwijk in het westen van São Paulo. Oppasser is de 36-jarige grootvader van het kind. Maar die verlaat de barak en de baby om één uur ´s nachts om naar een feest te gaan. Hij komt pas om half vijf in de vroege ochtend terug en ziet wat er over is van de barak: verkoolde resten (foto linksboven). De baby is volledig in de vlammen opgegaan. De politie slaat de jonge opa uiteraard in de boeien. Hoe het vuur is ontstaan, is onduidelijk.
Gruwelijke voorvallen, die natuurlijk nooit mogen gebeuren, maar tóch gebeuren. Daarom is die Braziliaanse wet met zware sancties over het achterlaten van kroost zonder toezicht zo gek nog niet. En het Eindhovense echtpaar krijgt wat mij betreft in ieder geval een dikke onvoldoende voor het afgeleverde huiswerk ter voorbereiding van haar wereldreis. En voorts zal ik echt niet reppen over een mogelijk brandje in een zeevarend jacht. Beloofd!
Allerlaatste nieuws: volgens het Nederlandse dagblad De Telegraaf komt er geen rechtszaak en is een boete van zo´n 450 euro voldoende (die duizend reais). Het stel kan de reis weer voortzetten. Met de kinderen.

Het Dorp (142)

2011-07-27T15:21:00.006-03:00

Brazilië is met zijn oppervlakte van ruim 8,5 miljoen vierkante kilometer en zo´n 190 miljoen inwoners enorm uitgestrekt en divers. Het continent telt 5.564 steden en dorpen. In de metropool São Paulo wonen de meeste mensen, ruim 11.253.00. Daarentegen heeft Borá, op 486 kilometer afstand van São Paulo, slechts 805 inwoners en is daarmee een van de kleinste Braziliaanse gemeentes. Het overgrote deel van die kleinere dorpen zijn te vinden op het platteland. Daar waar de mensen op (grote) boerderijen in de verre omtrek werken. In de hete zon, in de stromende regen. Meer dan twaalf uur per dag, het is geen uitzondering. Voor een karig loontje. Deze dorpen liggen verscholen in niemandsland, ze vallen niet op, ze lijken niet te bestaan.
Zo´n dorp ligt in het midden van de staat Tocantins, in het noorden van Brazilië. De oppervlakte van Tocantins bedraagt 277.620 vierkante kilometer en telt nog geen 1,4 miljoen inwoners. Het is een beetje kleiner dan Equador, beetje groter dan Nieuw-Zeeland. Op tachtig kilometer van Palmas, hoofdstad van de staat, ligt Aparecida do Rio Negro. Het Dorp. Officieel op de Braziliaanse kaart gezet op 30 december 1987. Amper vijfduizend mensen wonen er, in het plaatsje zelf en in de wijde omgeving. Aparecida is ontstaan op een driesprong van de rivieren Rio Negro, Rio das Balsas en Rio do Sono. Oftewel de zwarte of neger-rivier, de rivier van de boten en de droomrivier. Het landelijke gebied van Aparecida heeft een rijke historie. Terug naar begin vorige eeuw, naar de Eerste Wereldoorlog.
Europeanen ontdekken goedkope hars, latex en rubber in Brazilië. En wel van de mangabeira-boom. Voor de goede orde: latex en rubber zijn twee verschillende begrippen. Latex is het witte sap (ook melk genoemd) die uit de boom wordt gewonnen. Rubber is een product van die latex. Mangabeirabomen volop in Tocantins, dat destijds ook nog niet bestond en deel uitmaakte van de staat Goiás. En ideale afvoerroutes middels genoemde rivieren. Met een schip naar Belém en Manaus, vervolgens verder over (zee)water of door de lucht naar Europa.
Een ware goudmijn. Dat heeft de regering van de staat Goiás snel in de gaten. Die zendt spoorslags ambtenaren naar het gebied. Die moeten extra belastingen heffen en incasseren. Daar voelt niemand wat voor. Geen probleem. Regering zendt politie. Onrust is het gevolg en die zal blijven tot het einde van de Eerste Wereldoorlog. Dan zakt de internationale markt in Braziliaanse latex en rubber in, de Europeanen verliezen interesse en trekken zich terug.
De jaren veertig, ten tijden van de Tweede Wereldoorlog. Quartz-kristallen worden gevonden in het gebied. Een nederzetting ontstaat, voorloper van Aparecida do Rio Negro. Duizenden gelukszoekers komen uit alle hoeken en gaten van het land naar die nederzetting en proberen rijk te worden met de winning van de edelsteen. Europeanen terug op het toneel. Ze kopen de quartz op voor goede prijzen. Opstand breekt uit bij de quartzmijnen. Bloedige gevechten tussen politie en de arbeiders. Het oude liedje: ruzie om (hoge) extra belastingheffingen. Het wordt pas echt rustig als ook de quartz en de koorts verdwijnen, in de jaren zestig van de vorige eeuw.
Wat leveren de quartz en de latex het dorp en omgeving op? Bestaansrecht. Vanwege de komst van veehouders, de vestiging van grote boerderijen (foto geheel boven). Die slimme boeren toch. Ze hebben het in de gaten: wie hard werkt, krijgt honger, moet goed eten en drinken. Vlees en melk van hoge kwaliteit. Daar zorgen de boeren wel voor. Maar ook voor leer, waar onder meer (paard-)rijbroeken, laarzen en hoeden van worden gemaakt. En nogmaals, met die drie rivieren in de nabijheid, bloeit de handel in koeien, gedroogd vlees en huiden op. Quartz en latex verdwijnen, de onrust eveneens, maar de veeteelt blijft. Aparecida do Rio Negro krijgt haar definitieve gezicht.
Het is rustig op het kleine, schone en goed georganiseerde busstation in Palmas, die zaterdagmiddag van de 16de juli in 2011. Mijn vriendin, een zus van haar en ik gaan naar Aparecida do Rio Negro, waar de nieuwe vriend van die zus woont. Geen lange rit, een klein uurtje maar. We hebben buskaartjes met gereserveerde stoelen. De bus gaat om half zes, we zijn er ruim te voren. Goed geregeld. Niet dus. De bus komt voor rijden en het is een gedrang van jewelste om binnen te komen.
Ik snap er niets van. Dat wordt pas duidelijk als we eindelijk in de bus in het smalle gangpad staan. Onze gereserveerde plaatsen zijn halverwege en we moeten over levend vlees en talloze goederen klimmen om die te bereiken. Eenmaal aangekomen, zijn de twee stoelen voor mijn vriendin en ik bezet. Door een vrouw van middelbare leeftijd met enorm veel bagage. Plastic zakjes, tassen, een koffertje. Ik toon mijn biljet. Ze zegt: ´´Ik ga niet weg, dit is mijn plaats.`` En ze bindt, om haar woorden kracht bij te zetten, nog maar een plastic zak met spullen aan de leuning van de stoel naast haar. Ik word boos: ´´Je gaat wel, laat je kaartje zien, dit zijn onze plaatsen. Welke stoel heb jij dan?`` De vrouw spuwt vuur. ´´Ik zit op nummer 3, maar daar zit iemand anders. Dus zit ik nu hier.`` Ik dring aan: ´´Dat is mijn probleem niet, wegwezen.`` Minuten stilte, daarna kiest de vrouw scheldend eieren voor haar geld. Tergend langzaam maakt ze de zakjes los en verdwijnt naar voren. Het is bijna tijd voor vertrek, het gangpad is nog voller en ook zij moet over hetzelfde levende vlees en stapels met goederen. Met haar bagage. Het levert een totale chaos op.
De bus gaat rijden. Wij zitten. Het gangpad is vol. Met onder meer een oude man en een jonge vrouw die een jong kind draagt. Mijn vriendin legt uit: ´´Dit mag en kan helemaal niet. Deze busmaatschappij verkoopt teveel kaartjes. Dat is verboden. Het gebeurt vaak.`` De rit naar Aparecida verloopt verder rustig. Rechts achter ons zitten schoolmeisjes die er lustig op los zingen. In het gangpad gesprekken. Ik zit aan het raam en het levert mooie uitzichten op. We gaan door heuvels. Geen huis te zien, zo ver als het oog kan zien, alleen groene valleien.
Het is al donker als we aankomen. Op een klein plein. Het busstation van Aparecida is niets anders dan een klein pand met een groot spandoek waarop staat dat hier het busstation is. Goed geregeld, dat spandoek. Zonder zou niemand ook maar het minste vermoeden hebben dat er ´hier bussen stoppen`. Zus belt haar vriend. Wij gaan buiten zitten, bij een kleine bar. Vlees wordt er geroosterd, mannen met cowboyhoeden knikken vriendelijk. Welkom in niemandsland. Vriendin wil chambari, heerlijk stoofvlees dat vooral in Tocatins erg populair is. Dat heeft deze bar niet, maar wel de aanpalende kroeg. Geen probleem, u bestelt daar, eet het gerust hier op, we doen niet moeilijk. Vriend Luiz van zus komt aan. Ik haal een meegenomen goede fles cachaça tevoorschijn en schenk glazen in. Ook geen probleem. ´´Morgen speelt Brazilië voor de Copa América, de bar naast ons heeft televisie, komen jullie kijken?`` De baas is blij met ´vreemd` bezoek. We beloven het. De Copa América is de Latijns-Amerikaanse versie van het Europese voetbalkampioenschap voor landenteams.
De volgende dag gaan mijn vriendin en ik inderdaad terug naar het dorp. Luiz moet werken, zijn vriendin blijft in zijn huisje. Ze maakt er schoon en kookt. Wij nemen de benenwagen en gaan op verkenning uit. Het is juli, droog en veel wind. De straten zijn stoffig, we kiezen na een korte wandeling voor een kroegje met een terrasje onder een luifel. Om de stof voor te zijn. We bestellen een bier en laten het dorpse leven aan ons voorbij gaan.

Tegenover onze kroeg een groot huis met hek (foto boven). Daar wonen rijke mensen, zeker hereboeren. Het grote huis met het grote hek past niet in het plaatsje, waar eenvoud in alle opzichten regeert. De man met fiets die op het moment dat vriendin een foto maakt, de woning passeert, past daarentegen perfect in het plaat(s)je. Hij loopt, want hij vervoert een grote bos gesnoeid hout. Dat gaat hij gebruiken als stookhout of, wat meer voor de hand ligt, om iets te construeren. Dat kan een afzetting zijn of een hutje. Een oude man verschijnt aan ons tafeltje. Zichtbaar dronken. ´´Jullie zijn welkom hier, wij houden ervan om gasten van buiten goed te ontvangen.`` Mijn vriendin moet moeite doen om de man te verstaan. Ik versta geen jota van wat hij zegt. Wel dat hij ervan overtuigd is dat ik een Chinees ben. Het lijkt me beter om daar ja op te zeggen, wat ik ook doe. ´´Ik heb nooit op school gezeten, maar ken het leven``, brabbelt hij tegen mijn vriendin, die de woorden van het mannetje in normaal Portugees voor mij herhaalt. Het dronken oudje, het is nog geen elf uur in de ochtend, schijnt niet meer weg te willen. Na een kwartiertje verdwijnt hij toch. De kroegbaas komt aangesneld. Bezorgd. ´´Was het vervelend? Anders moet je mij roepen hoor. Hij is altijd dronken.``

Naast het grote huis met het hoge hek een slager (foto boven). Eén van de velen die het dorp rijk is. Ik tel er minstens tien, buiten de supermarktjes die eveneens vlees verkopen. Logisch, want vlees is er volop in Aparecida en omgeving. Dat is ook te merken aan de prijzen, een lekker mals biefstukje is er niet duur. Luiz zal later opmerken dat het gedaan met het goedkope vlees in zijn dorp. ´´Helaas, ook hier zijn de prijzen gestegen, het scheelt niet zoveel meer met de grote stad.`` Het is stil bij de slager aan de overkant van onze bar. Geen klant te zien. De eigenaar en zijn familie schijnen er niet om te malen. Ze gaan buiten in de schaduw zitten.
We blijven uren in de bar. Het is er een komen en gaan van dorpelingen, die allemaal een praatje willen maken en het ook doen. Het bijwonen van die wedstrijd op televisie zijn we vergeten. De sfeer blijft uiterst ontspannen. Het doet denken aan nagebouwde westerndorpjes in films uit de oude doos. In zwart-wit. Dorpjes waar cowboys op paarden doorheen galopperen en voor stofwolken zorgen.
We besluiten op te stappen en lopen terug naar het huis van Luiz. Over een brug. Daaronder een rivier, het is de Rio Negro. We dalen voorzichtig af. Motorrijders vinden het tot mijn grote verbazing noodzakelijk om hun vehikel in de rivier te wassen. Op grote platte uitgesleten stenen in ondiep water worden motoren gestald. Klaar voor een wasbeurt, klaar voor weer vervuiling van het milieu. Wanneer wordt de Braziliaan nou eindelijk eens wakker. Ik trek me er niks van aan en neem een bad in het ijskoude en heldere water. Een stukje verderop, dat wel. Het is zalig.
Daarna op huis aan. Mijn voeten zijn amper zichtbaar, ik zit onder de bruine modder. Ook heerlijk. We komen langs een supermarkt, annex bar. Even bijkomen, de modder laten opdrogen, dan laat het los. Vlakbij deze super twee huisjes waar er zoveel van zijn in dit dorp, in deze regio. Eentje met een rieten dak en een heel oud woninkje met drie krakkemigge houten deurtjes. Ze ademen onmiskenbaar het begin van de vorige eeuw uit. Een man van middelbare leeftijd begint een gesprek. Hij werkt op een boerderij, slechts zeven kilometer van de supermarkt. Of we niet mee willen. Nu? Ja, nu. Een spontane uitnodiging. Jullie kunnen er zwemmen, een rivier is vlakbij. Nee, zeggen we, een vriend van ons wacht. Jammer voor de man, maar hij zal de uitnodiging nog vier keer herhalen. Als hij in zijn vrachtwagen zit en op het punt staat te vertrekken, wenkt hij. Het is zijn allerlaatste poging. We lachen en steken duimen omhoog. Andere keer, roepen we.
Luiz is doodop, wil naar Palmas, samen met zijn vriendin naar haar huisje. Om uit te rusten. Hij is vrachtwagenchauffeur, maakt lange uren. We hadden tevoren al beloofd met hem mee te gaan. Ik protesteer niet, maar diep in mijn hart zou ik nog een weekje willen blijven. Om te baden in de rivier, om te slenteren over het pleintje en door stoffige straatjes, om te zitten in de lommer, om te praten over het leven. Daar zal ik geen dag ouder van worden in Aparecida do Rio Negro. Simpelweg omdat de tijd er stil staat.

Hitte en andere ongemakken (141)

2011-07-22T12:50:00.018-03:00

´´Wat zing je toch telkens als je onder de douche staat?`` Een broer van mijn vriendin kijkt me indringend aan en met opgetrokken wenkbrauwen. ´´Ik snap er niks van``, voegt hij eraan toe, ´´zeker in dat rare taaltje van je?`` Het is zondag 3 juli in de hoofdstad Palmas van de noorderlijke Braziliaanse staat Tocantins. De klok geeft nog geen acht uur in de ochtend aan, in het huisje van de ouders van mijn vriendin. Zij en ik zijn op familiebezoek. Het is hartje winter nu. Geen spatje regen, nauwelijks wolken en een felle zon. Ouders van vriendin wonen in een zuidelijke buitenwijk van Palmas, daar waar het nog heter dan heet is. Nog nooit ben ik in juni-juli-augustus in het noorden van het Latijns-Amerikaanse land geweest en ver weg van de zee. Welkom in het gortdroge binnenland van Brazilië. Daar zuchten zelfs de mussen onder de zon, voordat ze van de hitte van het dak af vallen.
Onder de koude douche, bijna om de drie uur in de eerste week. Helpt het? Jawel, zolang die douche aan staat. Afdrogen hoeft niet, onder de waterstraal vandaan en de eerste zweetdruppels manifesteren zich weer. Weinig honger, die komt pas als de avond valt. Liters koud en vers vruchtensap. Vooral van caju. Noodzaak. Caju is een heerlijke vrucht en is deze wintermaanden volop langs de wegen te vinden in Palmas en verre omstreken. Grote vuilniszak mee en vullen maar. Caju is niets anders dan de in het Nederlands bekende cashew. De vrucht met de noot. De cashew kent talloze varianten. Hele kleine, hele grote, fel geel, fel rood, mierzoet, beduidend wranger. Allemaal lekker. Vriendin maakt dan ook de heerlijkste sappen ooit.
De noten, dat is een ander verhaal. Die worden geroosterd voordat ze überhaupt te eten zijn. Dat doet Lazeró, een broer van mijn vriendin, in de ruime achtertuin van zijn moeder. Hij pakt een groot blik en wat kapotte stenen. Twee inkepingen met een groot mes, wat vouwen en het blik is ineens een bakblik. Stenen goed stapelen en klaar is de oven. De noten van de cashewvrucht liggen al dagen te drogen. Dat moet, want de noot zit vol met olie. Lazeró ontsteekt vuur en maant me een stukje verderop te gaan zitten: ´´´Het kan spatten, let maar op.`` Het is waar en het lijkt erop of de cashewnoten geheel in de vlammen opgaan. De grauwgroene schil verandert in pikzwart. Een enorme walm. ´´Ruik eens``, zegt Lazeró. Het stinkt! ´´Dat is de olie van de noot``, legt broerlief uit, ´´die wordt ook gebruikt om tatoeages te maken. Vooral door leden van bendes. Die smeren het op de huid, in een bepaalde vorm. De olie verbrandt de huid en het litteken dat overblijft, is dan die tatoeage.`` Ik gruw bij de gedachte alleen al. Na enkele minuten kiept Lazeró het bakblik om, de op het oog schier verbrande noten vallen op de grond. ´´Klaar, schillen en eten maar``, roept hij. ´´Maar pas op, ze zijn nog heet.`` Voorzichtig pak ik een zwarte noot op en pel. De schil laat gemakkelijk los. Een hete verse diepbruine cashewnoot komt tevoorschijn. Wat een smaak, wat heerlijk. Een ijskoud biertje erbij, het is een waar genot.
Lazeró woont niet in Palmas, maar met zijn vrouw Vanessa en dochtertje Nicole in een stadje zo´n dikke 130 kilometer noordelijker. Niet ver van de staat Pará, richting de staat Maranhão, voor de kenners. Hij let deze weken op een groot huis, met twee verdiepingen, aan de andere kant van Palmas. Niet ver weg van de stranden van de rivier Rio Tocantins. In dat grote huis woont een kleine familie. Die is op vakantie, naar Peru. Een rijke familie, hij is kabinetschef van de wethouders van Palmas. In het huis vier honden en zo´n vijf katten. Die hebben allemaal een eigen plekje. Het huis is van alle gemakken voorzien. Douches, grote keuken, bijkeuken. Lazeró leidt me rond. Hij opent een kleine ijskast in de bijkeuken. Allemaal laden, vol met allerlei soorten vlees. ´´Voor de honden en de katten.`` Ik geloof me eigen ogen niet. Lazeró begrijpt me. ´´De dieren eten beter en meer vlees dan mijn eigen ouders.`` Wreed en waar. Het is het Brazilië van de absurde rijkdom en de absurde armoede.
Twee dagen blijven mijn vriendin en ik in het grote huis. Het is er goed toeven, dat zal voor zich spreken. We gaan de aangelegde schone stranden, nemen verkwikkende duiken in het lauwe schone water. Heerlijk. Het zwemgedeelte van de rivier is afgeschermd. Achter die afscherming is het domein van de vleesetende piranha´s. Borden met waarschuwingen. Blijf binnen de omheining. Natuurlijk voldoet de afscherming niet voor de volle honderd procent. Nieuws op regionale en nationale televisie: ´´Piranha´s vallen badgasten in Rio Tocantins in Palmas aan.`` Een meisje en een jongen, met bloedende wonden aan armen en benen, in beeld.
Oppassen, luidt de boodschap. Een goede beet en je hand ligt open. Wij hebben geluk, de piranha´s laten ons met rust. De volgende dagen zal ik overigens mijn vingers aflikken bij een stoofpot van de zo gevreesde vis. Een neef van mijn vriendin weet er twee te bemachtigen. Zeldzaam. Want ondanks dat er duizenden malen meer piranha´s in de rivieren zwemmen dan er mensen langs wonen, het overgrote deel van de Brazilianen moet niks van die vis weten. Een piranha is een aaseter, vinden ze, die is vies en zit ook nog eens vol met graten. Dat laatste is waar, maar die stoofpot, gemaakt door vriendin, is super.

Wij zijn nog op het strand als de zon ondergaat. Die verdwijnt snel in Brazilië, een kwartiertje en het is al volop nacht. Het gaat nou net om dat kwartiertje. Adembenemend is het beeld van de ondergaande zon. Die schittering op het water. De laatste stralen van de dag, de zon biedt nederig haar excuses aan. En met een beetje verbeelding is de verschroeide aarde te horen. Die ademt opgelucht, zij weet dat de nacht voor de zo gewenste verkoeling zal zorgen.
Een zus van mijn vriendin heeft een nieuwe vriend. Hij heet Luiz. Hij werkt voor een rijstverwerker in Aparecida do Rio Negro, een kleine stad in het oosten van Tocantins. Op zo´n tachtig kilometer van Palmas. Ik kan het uitstekend met Luiz vinden. Een harde werker, een sympathiek mens. Hij maakt me wijs in de Braziliaanse wereld van de rijst. Van verbouw tot supermarkt. De baas van Luiz heeft een loods. In die loods wordt gedroogde rijst gescheiden in verschillende types, ieder met een eigen kwaliteit. Dat hangt af van de kwaliteit van de korrel. Na scheiding worden de types verpakt in plastic zakken van vijf kilo elk en gaat het naar de klanten, dat zijn supermarkten en kleinere winkels.
Logistiek gesproken, snap ik er niks van. Etappe één: de baas van Luiz koopt rijst op van verbouwers, haalt die op en laat die voordrogen in zijn loods. Etappe twee: voorgedrogen rijst gaat vrachtwagen weer in. Etappe drie: voorgedrogen rijst gaat naar uiteindelijke droger. Etappe drie: uitladen bij droger. Etappe vier: dagen later terug om de uiteindelijke goed gedroogde rijst weer op te halen. Etappe vijf: rijst scheiden en verpakken. Etappe zes: zakken rijst in vrachtwagen en klanten af.
Die rijstdroger ligt 150 kilometer van de loods in Aparecida do Rio Negro af. In het stadje Porto Nacional. Een simpele rekensom wijst uit dat veel tijd en geld verloren gaat met die trips naar Porto Nacional, drie keer per week! Waarom koopt de baas van Luiz geen rijstdroger? Er zijn banken in Brazilië die voor dergelijke investeringen geld lenen tegen een lage rente. Luiz: ´´Je hebt gelijk, mijn baas denkt er inderdaad over om zo´n apparaat aan te schaffen.`` Dat zal dus nog wel even duren.
Luiz nodigt me uit om naar de rijstdroger in Porto Nacional te gaan. ´s Ochtends om half elf haalt hij me op bij het huisje van mijn schoonouders. Aangekomen bij de rijstdroger blijkt die gesloten te zijn. Niemand. Het is rond twaalf uur, tijd voor de warme lunch, de belangrijkste maaltijd in Brazilië. Luiz heeft ook honger, we gaan in Porto Nacional eten. Snel weer terug. Helaas. Nog niemand. Zitten op een gammel houten bankje in de schaduw, bijna een vol uur. Eén voor één komen de werknemers aan. Op het gemakje. Het wachten is op de baas. Die geeft na weer een klein uur acte de presence. Eindelijk. Luiz rijdt de lege vrachtwagen de loods in. Ik loop achter de wagen aan. De loods is niets minder dan een enorme stoffige bakoven. Duizenden kilo´s rijst in enorme zakken. Hoog opgestapeld. Bijna tot het plafond. Wachtend op de droger.

Weer krijg ik dat onbestemde gevoel. Wat een rijst. En er zijn nog steeds mensen in dit land die honger lijden. Luiz knikt en vertelt dat er nog grotere rijstdrogers zijn in de omgeving. Ik wil het echt niet weten. Een lopende band wordt tegen de vrachtwagen geplaatst. Twee mannen snijden zakken open en leggen die beneden op de rijdende band. Bovenaan vangt een ander de open zakken op; de rijst valt in de vrachtwagen. Drieënhalf uur zal het duren voordat ruim 18.000 kilo gedroogde rijstkorrels de vrachtwagen helemaal vult. Links en rechts vallen korrels uit de zakken op de grond. Het is onmenselijke arbeid. Enorm veel stof, enorme hitte. Arbeidswet? Maskers? Controle? Ach, laat maar. Wij zijn pas tegen de avond terug in Palmas. Luiz moet snel door naar zijn baas, de wagen moet worden uitgeladen. Baas heeft maar één vrachtauto, en die moet de volgende ochtend zeer vroeg met kant-en-klare zakken rijst naar de klantjes. Met Luiz weer achter het stuur.
Na dankzegging klim ik doorweekt van het zweet uit de vrachtwagen. Het lichaam smeekt om een koude douche. Hoppa. Goed geluimd draai ik de kraan snel helemaal open. Koud water daalt neder. Een weldaad. Natuurlijk dient onder de douche gezongen te worden. Een Nederlands lied. Telkens dat niemandalletje van André van Duin, uit 1981. En wel vier keer hardop achter elkaar twee zinnetjes van het refrein van dat niemandalletje. Hoe ze luiden? ´Ik wil met jou wel zeven weken, onder een elektrieke deken; met de schakelaar op vier, wat hebben wij dan veel plezier`. Een mens moet toch wat verzinnen om die hitte te relativeren.

Prettige vakantie (140)

2011-06-29T14:07:00.010-03:00

Het is heet en droog in mijn woonplaats Goiãnia, het centrale westen van Brazilië. Precies twaalf uur ´s middags op woensdag 29 juni 2011. Een kleine zeven uur te gaan. Dan stappen mijn vriendin en ik de bus in op weg naar het duizend kilometer noorderlijk gelegen Palmas, de hoofdstad van Braziliaans jongste staat Tocantins (foto boven). Waar het nog heter, nog droger is. Maar waar heel veel water is. Rio Tocantins bijvoorbeeld, beetje Amazone. En het is winter in Brazilië en vakantietijd, dat komt mooi uit. Het waterpeil van de rivier is laag, er vallen zandbanken droog (foto onder, daar gaan we zeker heen). Stranden worden ze genoemd. Bewoners en toeristen profiteren er volop van. Houten barakken verschijnen op de stranden, alsmede restaurants, bars en podia. Live muziek, barbecue en cachaça, de Braziliaanse variant van de Nederlandse jenever.

Geen computer, geen radio, geen televisie, geen krant, geen tijdschrift. Gefluit van exotische vogels, ´s nachts gezoem van steekmuggen en stemgeluiden van mensen, die praten, zingen, dansen, eten en drinken. Vooral praten, vooral drinken. Wij gaan eerst op bezoek naar de ouders van vriendin, in een buitenwijk van Palmas. Dat is traditie. De lieve mensjes zijn rond de tachtig en zien uit naar onze komst. Broer van lief past op een groot huis aan een strand van Rio Tocantins. Het huis is van zijn rijke baas. Hij is er moederziel alleen. Natuurlijk zegt baas: je mag mensen uitnodigen hoor, als je maar op ons huis past. Dat is wat anders dan een houten open barak met een leeglopend luchtbed, 24 uur per dag dronken gelal van pubers en de onvermijdelijke zwarte wolken muggen, die op zoek zijn naar een liters mensenbloed. Plassen en poepen daar doen de mensen in het oerwoud, dat grenst aan de zandbanken. Ik doe het op een verscholen plekje in het water. Dat wil zeggen, deed. Want het blijkt dat een open plasbuis en/of anus hele kleine wormen uitnodigen om zo het mensenlichaam binnen te dringen. Ik denk, dat is een geintje. Dat is het niet, ze bestaan echt, nestelen zich en produceren er nakomelingen. Voortaan in het oerwoud naar de toilet, waar ik altijd precies in een mierenhoop plaatsneem. Gokken op beetje meer geluk ditmaal.
Een maandje geen blog over Brazilië. Verdraaid nog aan toe. Volop nieuws en wetenswaardigheden om over te schrijven. Die onderwerpen blijven liggen. Neem de WK in 2014 en de Olympische Spelen in 2016 in Brazilië. De Braziliaanse Tweede Kamer neemt een wet aan, na lang steggelen. Het gaat over aanbestedingen van werk aan (nieuwe) stadions voor die WK en accommodaties voor de Spelen. Kosten rijzen de pan uit, Brazilië zucht en zweet. De wereldvoetbalbond FIFA en het Internationaal Olympisch Comité draaien duimschroeven aan. Het vlot van geen meter en er moeten aanpassingen komen. Brazilianen klagen.
Gemeenschapsgeld naar super-de-luxe-stadions met prijskaartjes van ettelijke honderden miljoenen reais, terwijl er een schrijnend gebrek is aan dokters en medicijnen in staatsziekenhuizen. Waar nog steeds mensen tevergeefs in afwachting van medische hulp in overvolle gangen sterven. Meer. Complete woonbuurten met straatarme mensen moeten wijken rond WK-stadions, noodzaak vanwege veiligheid en aan- en asfvoerwegen. Protesten alom.
De eerste homohuwelijken in Brazilië. Deze week. Een dames- en een mannenstel. Halleluja. Een rechter in de staat Goiás weigert pertinent een homohuwelijk af te sluiten. In strijd met de grondwet, zegt die complete gek. De nieuwe Braziliaanse wet is nog heet van de naald, maar watertje dicht. Ook homoseksuelen hebben in Brazilië (eindelijk) dezelfde rechten als heteroseksuelen als het gaat om bestendiging van een relatie. Het mag in de krant en daar staat het dan ook breeduit.
Nog eentje, ´in het kort`. Bebel en Adriana op bezoek in ons huissie. Twee meiden, wereldmeiden. Een stel ook. Adriana heeft een neef. Max Landers Silva Barbosa, dertig jaar. Hij werkt al jaren in Londen. Bij de voetbalcub Arsenal (foto boven, Max in the hall of fame of Arsenal). Snel en op de valreep vandaag contact met hem, via Facebook. Vluchtig. Bij terugkomst uit Tocantins een blog over hem. Een Braziliaan, gek van Flamengo, dé volksclub van diens vaderland, die achter de schermen bij Arsenal werkt. Wat hij precies doet, ik weet het niet. Iets in de beveiliging, iets met onderhoud van het stadion. Hier moet ik meer van weten, komt goed.
Het is welletjes. Half twee in de middag. Vriendin zit bij de kapster. Daar had ze alle tijd voor de afgelopen dagen, maar het gebeurt uiteraard op het laatste moment. Ach, waarom niet, het is vakantie. Volle busstations, mensen nog opgewekter dan normaal. Brazilië trekt er op uit. Wij dus ook. Als ik terugkom, wacht een sollicitatiegesprek in Belo Horizonte, de hoofdstad van de staat Minas Gerais. Op het kantoor van de Braziliaanse ChildFund. De internationaal actieve organisatie ChildFund werft fondsen via donateurs om daarmee kinderen in achterstandsdelen in de wereld een beter bestaan te geven (foto links). Vergeef me, een beetje reclame maken voor mijn eventueel toekomstige werkgever mag toch wel? Surf op het web naar ChildFund en kijk eens wat ze waar doen.
Schreef ik niet dat het welletjes is? Basta nu. Op naar koele duiken tijdens hete dagen, op naar hete gesprekken tijdens koele nachten. Prettige vakantie aan allen.

Het fenomeen club (139)

2011-06-28T12:05:00.003-03:00

Brazilianen houden van water. Het enorme land is gezegend met een kustlijn van ruim zevenduizend kilometer. Mooie stranden zat. Maar niet iedereen woont litoral, zoals ze in het Portugees zeggen. Aan de kust of vlakbij. Het overgrote deel van de bevolking, tegen de tweehonderd miljoen, is interior te vinden. In de binnenlanden, op het platteland, de sertão. Geen enkel reden tot klagen, want Brazilië kent genoeg rivieren, meren en ander soort water.
De staat Minas Gerais bijvoorbeeld, net zo groot als heel Frankrijk, is erg heuvelachtig en herbergt talloze watervallen en watervalletjes. Vaak ijskoud, maar zalig om onder te staan. Speciale paden, zogeheten trilha´s (foto linksboven), zijn uitgehakt in dichte bossen, in bijna oerwoud. Die paden kunnen kilometers lang zijn en aan het einde is er dan ter verfrissing een bezoek aan een waterval. Indrukwekkend natuurschoon en bovendien een gezond uitstapje (foto rechtsonder). Mogen een zee, een rivier en een meer ontbreken of erg ver weg zijn, dan is er geen nood. Daar hebben de Brazilianen het volgende opgevonden: een club. Clube in het Portugees. Ze zijn er in iedere soort en maat. Simpel, sjiek, klein, groot. Een clube is een goed afgeschermd terrein met bewaking. Of je betaalt entree of je bent lid. Een lidmaatschap wordt per jaar vereffend, of maandelijks, en het voordeel daarvan is dat de mogelijkheid bestaat om introducés mee te nemen. Die krijgen korting op een entreekaartje.
Een beetje club heeft meerdere zwembaden. Voor kinderen een apart bad(je). Voorts een sauna (niet altijd even goed, logisch, een Braziliaan is geen saunaliefhebber, het is voor hem al heet genoeg buiten). Een restaurant, bar, speelplek voor kinderen en volwassenen (biljarts, tafelvoetbal), altijd een voetbalveld(je) en een speciale plek waar het mogelijk is om vlees en vis te roosteren. Barbecue, die eeuwige churrasco, het volk schijnt niet zonder te kunnen. Sommige clubs hebben een visvijver. Want vissen, daar zijn de Brazilianen ook verzot op. Op de zondag alleen al kunnen liefhebbers op drie verschillende televisiezenders kijken naar speciale hengelsportprogramma´s. Meer te vinden in een club? Ja. Apparaten voor fitness en soms een overdekte sporthal waar naar hartelust zaalsporten worden beoefend.
Het is zondag 26 juni 2011. Het is een beetje bewolkt in mijn woonplaats Goiãnia, het centrale westen van Brazilië. De telefoon gaat in ons huisje. Vriendin neemt op. Een bevriend echtpaar met drie kinderen kondigt aan langs te komen. De vader wil vissen in een grote club op slechts zo´n vijf kilometer van ons huis. Zin om mee te gaan? Vriendin niet, ik wel. Betreffende club heeft een enorme visvijver. Aan hengelen heb ik een broertje dood, maar er zijn zes (middel-)grote zwembaden en een bar/restaurant, dus dat komt goed. Het gezin komt inderdaad langs, dat blijft in Brazilië altijd een vraag, vader dropt zijn vrouw en de twee jongste kinderen en neemt mij en zijn oudste zoon weer mee. Op naar Clube Antônio Ferreira Pacheco.
De club is genoemd naar die Pachecho, in de jaren zestig de president van de Federação das Indústrias, een federatie van industriëlen in de staat Goiás, waar Goiãnia de hoofdstad van is.
Het is tegen het middaguur als we ons installeren bij de visvijver. De grote en brede donkerkleurige Rogério plant onmiddellijk drie hengels in metalen standaardjes en tuurt over het water. Voor mij het sein om zijn zoontje mee te nemen naar een van de zwembaden voor een verkoelende duik. Het is niet erg druk in de club en dat heeft alles te maken met het weer. Bewolkt, geen (felle) zon. Dan is het water te koud voor de Braziliaan. Terwijl de temperatuur aantrekkelijk genoeg is. Een voordeel deze zondagmiddag, want voldoende plek in de baden. Met heet weer kun je geen fatsoenlijke zwemslag maken. Nu is het zwemmen, spartelen en spelen naar hartelust. Spelen? Ongevraagd gooit een jongetje een plastic bal in mijn richting. Voor een mens het goed in de gaten heeft, is hij aan het overgooien met een volstrekt onbekend medemensje. Moeder en vader op ligstoelen aan de kant kijken toe en vinden het prima.
Voor wie er oog voor heeft, het leven in een clube is niets minder dan een afspiegeling van het leven daarbuiten. Maar wel van de Braziliaanse midden- en topklasse. Want vanwege de drempel (lees een entreeprijs van vijftien real) ontbreken hier de onderklasse, de straatkinderen, de zwervers, de drugsgebruikers. Veel rijkere gezinnen met kleine kinderen kiezen daarom doelbewust voor een club op zomerse weekeinden en feestdagen. Altijd bewaking, ook bij de zwembaden, altijd de mogelijkheid tot het beginnen van een aangenaam gesprek, geen hinderlijk gebedel of kans op bestolen te worden.
Het bewakend personeel bij de zwembaden heeft het deze zondag maar erg rustig. Ze dragen rode shirts met het opschrift Salva-Vidas. De levensredders. Nou ja, rustig. Ze hebben het druk met het aanknopen van praatjes met jonge aantrekkelijke vrouwen, in de twintig, met minuscule bikini`s en mooie figuurtjes. Vanuit het water heb ik een mooi uitzicht op een non-verbaal contact tussen een donkere tengere juffrouw en een gespierde stoere levensredder. Ik kan het gesprek niet volgen, het drukt de pret geenszins. Het gaat juist om die lichaamstaal. Wat een schouwspel. De levensredder draait tijdens het praten met zijn benen, wrijft nu en dan wat nonchalant over zijn gespierde armen. Bijna onmerkbaar. Zij ligt op een stoel, draait met haar bekoorlijke billen en wrijft door haar dikke haarbos. Het klikt tussen die twee en ik verwed er geen real om of een afspraakje volgt vanavond nog.
De zoon van Rogério klimt uit het zwembad en zegt dat hij naar pa gaat. Duimen omhoog. Ik hoor in de verte een kabaal. Trom-geroffel en claxons. Het komt uit een sporthal. Op onderzoek. In de sporthal is het kabaal welhaast oorverdovend. Twee meisjesteams spelen een wedstrijdje handbal. De tribune zit vol met feestende claxonerende en drummende fans. Wat een feest. Het handbal is van bedroevend niveau. De meisjes weten de bal nauwelijks in eigen bezit te houden, desondanks gaat het er fanatiek aan toe.
Links naast de sporthal is een totaal andere wedstrijd gaande. Voetvolley oftewel futevolei. Immens populair in Brazilië. Een zandveld en een volleybalnet, twee teams die ieder bestaan uit twee mannen en een scheidsrechter op een hoge stoel. De spelers zijn naar schatting nog geen twintig jaar. Ik geloof mijn ogen niet. Wat een techniek! De jongens vangen ballen op met de borst, spelen over naar de medespeler met die borst. De bal gaat het net over via kopballen of via schoten uit alle mogelijke en meer onmogelijke lichaamsstanden. Ik kijk gefascineerd naar het spel.
Weer een bewijs: Brazilianen moeten de bal aan de voet hebben, niet aan de hand. De enige uitzondering daarop is volleybal. De Braziliaanse nationale vrouwen- en herenteams spelen op het allerhoogste internationale niveau. Het is waar. Maar sporten als waterpolo, handbal en basketbal blijven daarentegen in de marge hangen.
Het is tegen vijf uur. Tijd om te gaan. Rogério pakt zijn hengels. Veel geluk heeft hij niet deze middag. Slechts een enkele vis slaat aan. Daarbij, het is verboden om gevangen vis mee naar huis te nemen. Ze moeten terug het water in. Rogério betreurt de magere vangst allerminst. ´´Ik vind het heerlijk om een paar uurtjes weg te zijn. Zonder op kinderen te hoeven passen, zonder mijn vrouw. Helemaal op mezelf. Een mens komt zo tot rust.`` Langzaam lopen we gedrieën naar de uitgang. Ik loop voorop, klim snel op een stenen trap dat een uitzicht biedt op de zwembaden. Nog even spieden. De baden zijn al praktisch leeg. De gespierde levensredder in zijn rode shirtje is van de aardbodem verdwenen. Van de tengere juffrouw met lange haren en fraaie billen ook geen spoor. Ik kan een glimlach niet onderdrukken. Ook in een club draait het Braziliaanse leven gewoon door.

Esthetische plastische chirurgie (138)

2011-06-24T14:52:00.015-03:00

Cascaduro is vandaag de dag een enorme wijk in het noordelijke deel van Rio de Janeiro met zo´n 35.000 inwoners. Een nette wijk ook, waar vooral modale gezinnen wonen. Daar wordt Ângela Filgueira dos Santos op 5 november 1972 geboren. Ze kent een rustige jeugd, gaat netjes naar school. Ze zal drie opleidingen volgen voor en tijdens ze verzeild raakt in het modellenwereldje. Verpleegster, mode-ontwerpster en de derde mag een teken aan de wand zijn: een technische cursus ´instrumenten ten behoeve van plastische chirurgie`. Esthetische plastische chirurgie wel te verstaan, ter verfraaiing van het lichaam.
Ângela is lang, heeft een mooi lichaam. Nog geen negentien jaar en ze baart al opzien tijdens het jaarlijkse en beroemde carnavalsdefilé in het Sambadrôme in Rio de Janeiro. Ze presenteert zich op een slipje na geheel naakt. Wat haar bovenlichaam bedekt, is slechts een geverfde versie van de Braziliaanse vlag. De toon is gezet. Haar optreden levert enorme publiciteit op. Interviews op radio en televisie, uitnodigingen, fotoreportages en interviews in vrouwen- en mannenbladen, zoals Ele & Ela e Sexy, Muscle in Form en Marie Claire. Het gaat rap. Op ansichtkaarten in Ibiza en Spanje, uitnodigingen voor feesten in onder meer Europa en uiteraard te zien op bijna alle (praat-)programma´s van de Braziliaanse televisie.
Ângela ontmoet Ox Bismachi, een plastische chirurg in Rio de Janeiro. Dat gebeurt in 1998 tijdens een consult in zijn praktijk. Ze maakt de afspraak met Bismachi omdat ze niet tevreden is met haar eerste borstenvergroting. De implantaten van silicone zijn slecht aangebracht, vindt Ângela, een correctie is op zijn plaats. Bismarchi wordt straalverliefd op haar tijdens die eerste ontmoeting en krijgt het model in spé snel in het huwelijksbootje (foto rechts). De ster van Ângela rijst. En haar man heeft het maar druk met zijn nieuwe vrouw. Want bij die ene correctie van beide borsten blijft het niet. Plastisch chirurg Bismarchi zal van 1998 tot eind 2002 het model vaak onder handen nemen. Zo krijgen haar borsten meer silicone, 255 milliliter elk, en wordt zelfs een kuiltje in haar kin aangebracht. De chirurg zegt over al die behandelingen: ´´Ik ben gek op vrouwen die gek zijn op het eigen lichaam.`` Duidelijke taal. Wat hij echter niet voorziet, is dat het veel gekker zal worden.
Het is zaterdag 30 november 2002. In een niet aflatende ijver zijn vrouw naar een nog hoger platform te stuwen, bezoekt de chirurg de sambaschool Caprichosos de Pilares, in een noordelijke buitenwijk van Rio de Janeiro. Om te ijveren voor weer een ereplaats voor Ângela tijdens het komende carnavalsdefilé. ´´Ze zal mooier zijn dan ooit``, verzekert hij bij voorbaat. Caprichosos ziet het levenslicht op 19 februari 1949 in de wijk Pilares. Een sambaschool met een rijke historie, die verscheidene prijzen wegkaapt tijdens de jaarlijkse befaamde carnavalsdefilés in het eigen Rio. Zo pakt de school in 1960 een eerste plaats in de tweede divisie met het thema ´Hollandse invasie in Bahia`. Ook aardig is enige uitleg over de herkomst van de naam Caprichosos de Pilares. Even een zijweg in.
Pilares betekent in het Nederlands zuilen. Kleine zuilen worden begin 1800 aangebracht rond een kleine waterbron in genoemd deel van Rio de Janeiro. Ten behoeve van koninklijke families (drie Portugese koningen zullen van 1822 tot 1889 Brazilië vanuit Rio de Janeiro regeren, te weten João VI, Pedro I en Pedro II). De waterbron ligt op een veel gebruikte doorgangsroute van die koninklijke families en koninklijke paarden lessen er hun dorst. Ze worden vastgebonden aan de stenen pilaartjes en krijgen zo wat verdiende rust. De waterbron en de zuilen zijn al lang verdwenen. Op die plek rijdt nu snelverkeer over drukke asfaltwegen. Maar de herinnering aan de pilaren blijft, de wijk ontleent er haar naam aan. En dus de sambaschool ook. Voor het complete plaatje: caprichoso is het Portugees voor grillig. De grilligen van de pilaren zou een vertaling voor de naam van de sambaschool zijn. Of met een beetje fantasie ´de grillige pilaren`. Prachtige naam, zeker in combinatie met carnaval.
Einde zijweg, terug naar de hoofdstraat. Prachtig is een onjuiste typering van de gebeurtenissen twee dagen na het bezoek van Ox Bismarchi die novemberzaterdag in 2002 aan de grillige pilaren. De chirurg staat maandag 2 december om acht uur ´s ochtends op. Wat hij altijd doet. Hij laat de twee poedels uit in de grote tuin van zijn landhuis aan de Estrada do Joá in de betere en zuidelijke zone van Rio de Janeiro. Wat hij ook altijd doet, voor hij ontbijt zal klaarmaken voor diens vrouw. Buiten het huis schrikt de chirurg. In de tuin vijf mannen, die net over een muur van de woning zijn geklommen. Bismarchi pakt zijn pistool, eentje van het kaliber .38. Dat kocht hij vier maanden geleden na een overval in zijn kliniek in de wijk Copacabana. ´´Zelfs als hij naar het zwembad gaat, neemt hij dat wapen mee``, zal Ângela later verklaren tegen de politie.
De indringers zijn ook bewapend. Een wisseling van schoten volgt. Bismarchi wordt geraakt, twee keer in het gezicht, één keer in de borst en sterft ter plekke. Op 55-jarige leeftijd. De vijf mannen weten te ontkomen. Een of twee van hen zouden zijn geraakt door de chirurg, die vijf kogels afvuurt. Politie-onderzoek volgt. Ângela zegt tegen de politie dat ze zich tijdens de schietpartij schuil hield in de badkamer. Conclusie van de rechtercommissaris: een mislukte poging tot overval. Twee metselaars worden verdacht van het opzetten van de overval. Die twee werken voor het echtpaar Bismarchi en zijn spoorslags verdwenen. Opsporing verzocht. Maar in deze zaak zal het nooit tot een veroordeling volgen, geen enkele dader achter een tralie.
Sterker, Ângela komt zelf in opspraak. Zij zou medeplichtig zijn aan de mislukte overval op haar man. Maar ook dat wordt nooit bewezen. Dat het niet allemaal koek en ei is tussen het model en de familie van de chirurg, komt na het fatale voorval snel in de publiciteit. Na terugkeer van de begrafenis van haar man in São Paulo komt Ângela bij haar huis tot een verbijsterende ontdekking. Sloten bij de toegangspoort blijken opengebroken. In het huis bemerkt het model dat een televisie, een dvd- en een videospeler er niet meer zijn. Vier auto´s, waaronder een nieuwe Mercedes Benz, ook weg. Ângela denkt aan diefstal, maar buren vertellen dat ze zus Andréia van de overleden chirurg en twee onbekende mannen hebben gezien in en rond de woning. Ângela bedenkt zich geen moment en stapt naar politiebureau nummero zestien in de wijk Barra da Tijuca.
Andréia wordt opgeroepen en gehoord. De woning van Ox Bismarchi staat op haar naam. Zuslief verdedigt zich: ´´Ik wilde alleen maar de nalatenschap van mijn broer veilig stellen.`` En daarmee staat zij volgens de Braziliaanse wet volkomen in haar recht. Zij mag uit het huis halen wat ze wilt. Politiecommissaris José Renato do Nasciment rest daarom niets anders dan Ângela aan te raden een civiele procedure op te starten over de rechten op het nalatenschap. De familie Bismarchi geeft te kennen dat deze vrouw kan fluiten naar welke erfenis dan ook. Ângela besluit een ongetwijfeld duur, langdurig en zwaar juridisch gevecht niet aan te gaan. Ze is daarbij erg druk met haar modellenwerk en het carnaval. Ruim twee jaar na de dood van Bismarchi ontmoet ze Wagner de Moraes, met wie ze in 2009 aankondigt te zullen trouwen. Waar? Weer in Rio de Janeiro. Wie is die Wagner de Moraes? Weer een plastische chirurg (foto onder, het nieuwe stel).
Ângela, die zich nog steeds mevrouw Bismarchi noemt, is een bezig bazinnetje. Ze neemt een cd op, schrijft een boek, opent haar website (´masturberen is geen zonde, het is een plezier`), begint een schoonheidssalon, is actief tijdens de carnavalsdefilés in Rio de Janeiro én in São Paulo en participeert in een realityshow op televisie. Het kan niet op. Op haar website verklaart ze met nadruk dat ze slechts dertien plastische operaties heeft ondergaan ter verfraaiing van haar lichaam.
Slechts dertien? Kranten en tijdschriften in Brazilië maken woensdag 15 juni 2011 melding van de 47ste plastisch-chirurgische ingreep. Ditmaal weghalen van wat vet bij de billen en dat aanbrengen op het gezicht. Ângela mag zich met recht de ´Braziliaanse koningin van de esthetische plastische chirurgie` noemen. Tot heden zijn zoal de volgende ingrepen voltooid: vijf keer vergroting van de borsten, twee keer verfraaiing van de kin, vier maal weghalen van overtollig lichaamsvet, tien keer verwijderen van cellulitis, twee correcties van de wenkbrauwen, twee correcties van de vagina en dan met name van de schaamlippen, twee aanpassingen van de neus, twee keer vergroten van haar lippen. De meest bizarre is wel het optrekken van haar wenkbrauwen.
Dat laat ze doen omdat ze in het carnavalsdefilé in 2008 in Rio de Janeiro als carnavalskoningin voor de sambaschool Porto da Pedra een Japanse moet uitbeelden. En ach, waarom niet? Een paar sneetjes meer en de ogen worden spleetjes (foto rechts). Wagner Moraes zegt dat zijn vrouw er zeker niet op uit is om een wereldrecord aan plastische operaties te vestigen. Het gaat wat hem betreft louter om kleine esthestische ingrepen. Dat is natuurlijk ook een mening.
Brazilië en plastische chirurgie ter verfraaiing van het lichaam. Na de Verenigde Staten staat het Latiijns-Amerikaanse continent op een stevige tweede plaats wat betreft jaarlijkse ingrepen. Een onderzoek van Sociedade Brasileira de Cirurgia Plástica (SBCP) spreekt van 1252 esthetische operaties per dag (!) in de periode van september 2007 tot en met augustus 2008. Dat zijn er welgeteld in totaal 457.000. Borstvergroting en weghalen van vet zijn de populairste ingrepen, dat zal geen verrassing zijn. Niet alleen vrouwen (402.000), ook mannen gaan naar de plastische chirurg (55.000), aldus gemeld onderzoek. Actuelere cijfers zijn nog niet voorhanden, zeker is wel dat deze esthetische ingrepen in Brazilië met het jaar toenemen. Vooral blanke vrouwen met een gemiddelde leeftijd van 28 jaar en met een platte kont zoeken de plastische chirurg op, laten de verenigde plastische chirurgen in een persbericht weten. Een Braziliaanse vrouw is geen Braziliaanse vrouw zonder fraaie ronde en stevige billen. Dat is zeker waar.
Esthetische plastische chirurgie in het Latijns-Amerikaanse land is meer dan gemeengoed en er wordt niet moeilijk over gedaan. Mogen de vele en eindeloos saaie amusementsprogramma´s op de Braziliaanse televisie zo plat zijn als het oude Nederlandse dubbeltje, danseressen, actrices, zangeressen en andere bekende vrouwen die er optreden, hebben maar al te vaak de mooiste en rondste lichaamsvormen denkbaar. En tonen die in super nauwsluitende pakjes. De presentatoren vragen zonder schaamte direct op de vrouw af of die ronde borsten en die ronde billen echt zijn. Of dat misschien toch niet sprake is van een beetje silicone hier en daar. Met een onmiskenbare vulgaire ondertoon. Het publiek in de volle zaal van de televisiestudio joelt. De ondervraagde vrouw verblikt of verbloost niet en steekt haar volle borsten vooruit, zowat in de neus van de presentator. ´´Siliconen? Jawel, 250 milliliter links en 250 millimeter rechts. Vorig jaar. Aan mijn billen heb ik niets gedaan. Nog niet. Die zijn puur natuur. Wat vind je er zelf van? Mooi hè?`` De presentator haalt wat silicone uit zijn neus en zegt het prachtig te vinden. De camera zwenkt, naar het publiek in de zaal. Dat giert van de lach en klapt de handen stuk. Esthetische plastische chirurgie en haar ronde vormen. Kan het nog platter?

De gekko spreekt (137)

2011-06-18T23:34:00.011-03:00

Hij heet José Carlos, is een dertiger en woont bij mij in de buurt. Hij werkt in supermarkt Maravilha in mijn woonplaats Goiãnia en is een maatje van me. Een mager en klein ventje met lichte ogen en flaporen. Als de baas er niet is, mag hij lopende zaken afhandelen. Een belangrijk mens dus. Maravilha is mijn supermarkt, ik ken er iedereen, maak altijd een praatje. Op de ijskast vol met frisdrank en bier staat met grote letters: Het is verboden te drinken in deze supermarkt voordat u de drank heeft afgerekend. Reden te over om opzichtig een groot blik Brahmabier uit een ijskast te pakken, die opzichtig te openen en opzichtig op te drinken. José Carlos zegt: ´´Je staat ervan te kijken hoeveel klanten hier een blikje openmaken, opdrinken en vervolgens verstoppen. Na sluitingstijd kom ik op de gekste plekken lege blikjes tegen. Onder de groenten bijvoorbeeld. Ik betrap mensen er ook op. Dat zijn geen zwervers hoor. Nette moeders met nette kinderen. Je staat ervan te kijken. Ik treed dan op. Tegen jou optreden? Tegen jou is geen kruit gewassen.``
José Carlos is een bekende in de buurt. Maar niemand kent hem als José Carlos. Iedereen kent hem als Lagartixe. Dat betekent in het Nederlands gekko. Een soort hagedis. Daar zijn er in Brazilië maar al te veel van. In mijn huisje ook. Ze zijn klein en bruinachtig en lopen tegen wanden en over plafonds. Niet beetpakken, want dan scheiden ze uit doodsangst een soort urine af dat onmiddellijk voor een nare brandplek zorgt. Lagartixes zijn meer dan welkom in de huizen. De reden daarvan ligt voor de hand. Ze vangen en eten insecten. Vooral van die fijne zwarte mugjes. Als die steken, en die steken, dan krabt een mens zijn huid zomaar helemaal open. Tot op het bot. ´´Ze hebben me die bijnaam op mijn zestiende gegeven``, zegt Lagartixe, ´´ik was klein en mager met lichte ogen.`` Dat is hij nog steeds, merk ik op. Alleen die flapoortjes misstaan. Een hagedis heeft geen flapoortjes, die heeft twee kleine gaatjes aan weerszijden van zijn hoofdje. José Carlos moet er om lachen en roept: ´´Cuidado gaúcho, cuidado!`` Het is zijn stopzinnetje. Oppassen gaúcho, oppassen, betekent het. Een gaúcho is de bijnaam voor inwoners uit de Braziliaanse staat Rio Grande do Sul. Het uiterste zuiden van het Latijns-Amerikaanse continent. Een gaúcho is van oorsprong niets minder of meer dan een cowboy van het platteland in Argentinië en Uruguay. Blank, lang, sterk, ruig. Aangezien in het zuiden van Brazilië de meeste blanken van dat land wonen, veelal afstammelingen van Europese landen als Duitsland en Italië, worden zij gemakshalve als gaúchos bestempeld. Ik ben blank met blauwe ogen en ook een gaúcho. José Carlos is niet de enige die me zo noemt. Ik ben er onverholen trots op. Vooral als de Brazilianen het zeggen bij een eerste kennismaking. Altijd beter dan Duitser, Pool of Italiaan.
Het is een frisse dinsdagavond als de gekko en de gaúcho elkaar ontmoeten in een buurtbar. Op dinsdag is het markt, iedereen sjouwt met zakken groente en fruit over straat. De bar gaat speciaal open, het is er immer druk voor een doordeweekse avond. Stamgasten bespreken het afgelopen weekeinde, wisselen familienieuwtjes uit. Ik raak aan de praat met José Carlos. De barkeeper vult waterglaasjes met cachaça, de Braziliaanse variant van de Nederlandse jenever. En blijft dat doen. Het wordt het eerste serieuze gesprek met José Carlos. Een lang en mooi gesprek.
´´Nee``, opent de gekko, ´´ik heb geen meisje, ben niet verloofd of getrouwd. Voor mij hoeft het niet meer. Nooit meer. Liefde? Daar heb ik geen enkel vertrouwen in.`` Dat behoeft uitleg. Die krijg ik, ongevraagd. De gekko zit op zijn praatstoel. ´´Op mijn veertiende werd ik verliefd op een zwanger meisje van achttien. Ik werkte al, ook in een supermarkt, ja. Een jaar later gingen we samenwonen. Een meisje werd geboren, zij ziet mij nog steeds als papa. Haar echte papa kent ze niet. Die is na de bevruchting met de noorderzon vertrokken. We trouwden snel, ik heb zelf nog twee kinderen bij haar verwekt. Meisjes. Na elf jaar liep ons huwelijk stuk. We scheidden. Maar ik zorg nog steeds voor mijn kinderen, breng ze iedere dag naar school voor ik ga werken en geef geld aan mijn ex-vrouw. Haar kan ik wel schieten, we praten niet met elkaar, het is een drama.`` De gekko zucht. ´´Maar het scheelt me niks, ik doe wat ik moet doen.``
Ik zeg eerlijk tegen het hagedisje er helemaal niets van te snappen. Veertien jaar, een meisje dat vier jaar ouder is en ook nog eens zwanger. Snel samenwonen, trouwen, meer kinderen. ´´Hebben je ouders je nooit teruggefloten? Zo van: ´Zoon, kalm aan, je bent zelf nog een kind, weet je waar je mee bezig bent?`` De lichte ogen van de gekko vlammen, het gezicht loopt rood aan. ´´Een kind, een kind! Ik werkte al, hele dagen, verdiende geld, mijn eigen loon. Ik was compleet zelfstandig. Mijn moeder vond het best, ze zag dat ik vroeg volwassen was.`` De gekko slaat in één teug zijn derde glas cachaça achterover. Hij komt tot rust. ´´Je hebt gelijk. Ik was te jong, te onbezonnen. Maar ik wilde die vrouw, niemand kon me weerhouden. Als ik wil, dan wil ik, snap je?``
De laatste jaren van het huwelijk waren een hel voor José Carlos. Zo typeert hij het en wilt er niet meer over kwijt. Weer benadrukt hij dat er geen geloof meer is in een ware en nieuwe liefde. ´´´Luister. Ik woon in een klein huisje. Ik kook voor mezelf, ik ruim op, doe de was en de afwas. Het is goed zo. Ik werk en zorg voor mijn kinderen. De oudste is al achttien jaar. Ik ben apetrots op haar. Ik zal je nog wat zeggen. Mijn ex-vrouw woont alleen met de kinderen. Geen nieuwe man. Die mag ze wel hebben, maar hij mag niet bij haar inwonen. Dat sta ik niet toe. Ik wil geen vreemde man in dat huisje met die twee puberende meiden. Als het toch gebeurt? Ik ben absoluut niet gewelddadig, maar dan gaat hij er aan.`` Ik protesteer ernstig: ´´Dat kan en mag je niet menen.`` De gekko lacht mijn protest weg. ´´Zeker wel! Een pistool is op iedere straathoek te koop. Ik schiet die man gewoon dood hoor. Waarom zo rigoureus? Heb je die twee meiden van me weleens gezien? Nee? Houwen zo. Dat zijn twee echte plaatjes. Ik wil geen gedonder, seks zit in een klein hoekje. Ik wil die meiden een goede opvoeding geven. Mijn ex vertrouw ik voor geen meter, de kinderen zijn haar toegewezen, daar is niets meer aan te veranderen. Maar ik wil geen herhaling zien van mijn eigen leventje van toen, snap je?`` We doen er allebei het zwijgen toe en kijken de barkeeper aan. Die knikt beleefd en schenkt op zijn beurt de glazen maar weer eens vol.

Muziekgek (136)

2011-06-16T15:01:00.024-03:00

Pinkpop 2011 in Landgraaf is verleden tijd. Nederlands beroemdste popfestival is uitgegroeid tot een driedaags spektakel. Veertig bands speelden zaterdag 11 tot en met maandag 13 juni in het Zuidlimburgse. De toeschouwersaantallen logen er niet om: zaterdag 66.000, zondag 60.000 en maandag een uitverkocht huis met 67.000 liefhebbers. Welja, dat gaat goed. Maar dan. Van al die veertig bands ken ik er geen één.
Coldplay (foto links), Kings of Leon, The Bloody Beetroots Death Crew 77, Lifehouse, Band of Horses? Het zijn slechts namen. Mooie, dat wel. Ik lees op de weblog van oud-collega en Limburger Rolf Finders mooie gedachtenspinsels over Pinkpop 2011. Met schitterende foto´s (zie Vak Finders). De gedachtenspinsels begrijp ik, maar zodra het over muziek gaat, raak ik de noten kwijt. Oké, ik woon bijna acht jaar in Brazilië, het mag een excuus zijn. En ik hou van Braziliaanse muziek, daarover zometeen. Maar het is maf de actuele popmuzikale draad compleet kwijt te zijn.
Waarom? Omdat ik een muziekgek was. Voor ik op 23 november 2003 emigreerde van Nederland naar Brazilië heb ik al mijn bezittingen van de hand gedaan. Dus ook een verzameling elpees, singles en cd´s. Blues, jazz, rock, country(-rock), hardrock, heavy metal, Nederpop. Duizenden elpees. Netjes in één grote wandkast, netjes op alfabetische volgorde. Complete verzamelingen, ruim tweeduizend verschillende artiesten, vanaf de jaren zestig. Zeldzame persingen, van alles. Ook tientallen muziekboeken, biografieën. Alle pop-encyclopedieën van Oor (foto rechts), wie kent ze nog? Materialisme is me vreemd, maar de verkoop van die muziekverzameling deed pijn, veel pijn. Jarenlang rommelmarkten af, obscure tweedehands platenzaken bezoeken in heel Nederland, naar Duitsland voor beter geprijsde nieuwe elpees. De ware fanaat, de ware verzamelaar. Geen band of ik had er minimaal één nummer van. Kom daar nu maar eens om!
Nog even Nederland. Nog even Pinkpop. Prachtige herinneringen. Augustus 1977, de eerste schreden op de School voor de Journalistiek in Utrecht. Een Limburgse medestudent schiet me aan. ´´Ik regel altijd perskaarten voor Pinkpop, kan volgend jaar niet, wil jij ze hebben?`` Niet tegen dovenmansoren. Verzoek om twee perskaarten. Schriftelijk. Een grote teleurstelling, want grote baas Jan Smeets van Pinkpop houdt de deur dicht (links actuele foto van Smeets, destijds had hij nog pikzwart haar). ´´Iedereen van de School voor de Journalistiek wil ineens gratis naar binnen én met perskaarten. Ik weet niet meer wie ik wel en wie ik niet moet toelaten. Daarom besluit ik niemand meer een perskaart te geven.`` Einde verhaal. Het is al begin mei, niet veel tijd meer. Ik bel naar Smeets en vraag om een interview met hem. Dat staat hij toe. Ik reis af naar Geleen, praat bijna drie uur met hem. Na afloop vraag ik zo onverschillig mogelijk en langs de neus weg en met een kloppend hart of hij nog even twee perskaarten kan regelen voor me. Om mijn verhaal meer body te geven. ´´Geen probleem``, zegt de rondborstige Smeets. Ik juich van binnen, mijn plannetje lukt. Het intervieuw wordt nooit uitgeschreven, dom achteraf. Smeets legt zijn hart bloot en vertelt over fascinerende gebeurtenissen achter de schermen. Gemiste kans, dat wel, maar aan de andere kant, ik ben binnen.
Het is maandag 15 mei 1978 een kille en asgrauwe dag als ik samen met vriend Evert naar Pinkpop ga. Nog op Sportpark Geleen en slechts één dag (foto rechts). Het wordt een waanzinnig feest. John Peel doet de presentatie. John Peel? Ja, die beroemde Engelse discjockey en radiopresentator van de BBC. Op het veld zo´n 42.000 liefhebbers. Wij zijn meer achter de schermen dan op het veld te vinden. Als de bands spelen, staan we helemaal vooraan, op een afgezette strook, speciaal voor genodigden. Een spektakel is het, het kan niet anders. Het Limburgse Partner bijt de spits af. Kayuta Hill, wat een prachtnummer. Daarna gaat het los: Mothers Finest, Jonathan Richman and the Modern Lovers, Robert Gordon & Link Wray, een waanzinnig swingende Graham Parker and the Rumour, Journey en de fenomenale afsluiter Thin Lizzy (foto boven). Absoluut geen ´jonge-meisjes-bands met een hoog Cola-Light-gehalte`, zoals Rolf Finders op zijn blog schrijft. Pure kwaliteitsrock. Evert en ik hebben de dag van ons leven achter de schermen, in kleedkamers met popsterren, gratis dure whisky drinken, het kan niet op. Pinkpop is zwaar oké.
De Braziliaanse tegenhanger van Pinkpop is met een beetje fantasie Rock in Rio. Niet vanaf 1970 zoals Pinkpop, maar vanaf 1985. Een negendaags popfestival maar liefst, die eerste editie, in Rio de Janeiro. Rock in Rio is immens populair anno 2000 en nog steeds een meerdaags festival. Ik ga er niet naartoe, want de bands die er spelen, zijn voor mij weinig interessant. Het is voor negentig procent internationale rock. Mainstream. Van Queen, Rod Stewart tot Iron Maiden en Queenryche. Natuurlijk ook Braziliaanse muziek, maar meer aan de kantlijn.
Braziliaanse muziek. Inmiddels heb ik een redelijke gevulde cd-kast. Niet te vergelijken met die elpeekast van toen. Dat wordt het ook nooit. Maar wel met Braziliaanse muziek uit vele windstreken van het Latijns-Amerikaanse continent. Brega, bossa nova, sertaneja, musica caipira, axé, samba, samba-reggae, forro. Favorieten? Ivan Lins (foto rechtsboven), Yvette Sangalo, Simone, Olodum, Tom Jobim, Ed Motta, Bruno e Marrone. Om er enkelen te noemen.
Brazilië is weids, ruim vijfhonderd keer groter dan Nederland. Dat betekent verschillende culturen, dat betekent verschillende soorten muziek. Drie ´regio´s` ken ik redelijk goed: Rio de Janeiro en de staten Bahia en Goiás. In Rio regeren samba en bossa nova, in Bahia samba-reggae en axé en in Goiás sertaneja. Het is werkelijk fascinerend hoe genoemde muzieksoorten perfect passen bij genoemde stad en staten.
Herinneringen? Jawel. In begin 2000 in een auto aan het begin van een stapavond in Rio de Janeiro. Op een regenachtige en donkere zaterdagavond, langs de stranden van Leme, Copacabana en Ipanéma. Muziek in de auto. Zachtjes. Tom Jobim zingt, een van de aartsvaders van de bossa nova, van de Latijns-Amerikaanse muziek (foto links). Hij leeft niet meer, hij stierf in 1994 in New York. Wie kent niet The Girl from Ipanema, de Amerikaanse uitvoering van Garota de Ipanema? De cariocas, de bijnaam van inwoners van Rio de Janeiro, maken zich op voor een nieuw uitgaansfeestje in Zona Sul, het zuidelijke en betere deel van de stad. Netjes gekleed, stijlvol bewegend over straat. Daar past de jazzy bossa nova perfect bij. De muziek vult aan, verdiept, geeft een extra dimensie aan Rio.
Heel wat anders dan Salvador, de hoofdstad van Bahia. Heel wat anders dan Olodum no Pelourinho. Oftwel de ook in Nederland bekende Braziliaanse slagwerkband Olodum in het historische en toeristische centrum van Salvador. Opzwepende ritmes die maar niet stoppen, ze zijn de tweede huid van het hete, zwarte en mystieke Bahia. Het is axé. Een begrip uit de Braziliaans-Afrikaanse godsdienst Candomblé. Het betekent bovennatuurlijke krachten. Een betere benaming voor deze in Bahia in de jaren tachtig tijdens carnaval ontstane muziek bestaat niet. Het is een samensmelting van vier soorten, waaronder calypso en reggae.
Axé. Als het maar ritme is. Want op ritme is het dansen. En dansen is Bahia. In 2005 woon ik in Porto Seguro, een uitgemolken toeristisch stranddorp in het zuiden van die staat. Vaak naar de enorme strandtenten met axé-optredens. Bands met slanke en sexy dansende juffrouwen. Prachtige damesbillen, minuscuul bedekt. En dansen, en schudden (foto rechts). Het is super geil en dat is de opzet. Het hoort bij het ook sensuele Bahia. Geen tweede, maar een eerste huid.
Een schril contrast met Goiás, dat sloom afsteekt bij Bahia. Een uitgestrekte boerenstaat in het centrale westen van Brazilië. Cowboys, rijlaarzen met sporen, prachtige paarden, rodeos. Platteland, glooiend, veel groen, boerderijen. Koeien en varkens. Ik woon nu in Goiãnia, de hoofdstad van Goiás. Bij tijd en wijle zit ik weer eens in een auto. De chauffeur is een vriend. We rijden naar een dorpje, honderden kilometers in het binnenland. Muziek in de auto. Sertaneja. Country. Voor 99 procent gezongen door duo´s, twee mannen. Het gaat over (verloren) liefdes, over het harde bestaan, over een leven zonder vooruitzichten. De cd-speler staat loeihard. Het is heet, de raampjes van de auto staan wijd open. Wind moet koelte brengen. De chauffeur draagt een versleten cowboyhoed en zingt hard mee met de cd. Bruno e Marrone (foto links). E betekent en. Ik zwijg, leg mijn linkerarm om zijn schouders. Een koud groot blik bier in de rechterhand. Het scheelt er nog maar aan of de ogen worden vochtig. Goiás is geen staat voor axé of voor bossa nova. Goiás zal nooit de stijl van Rio de Janeiro kunnen uitstralen of het geile mystieke van Bahia. Het is er simpel, het is er ruw, het is er doorzichtig. Dat is sertaneja. Met veel tranen, dat wel. Ivan Lins treedt op in Goiãnia. De zaal is half gevuld. Ik ben er bij, hij is mijn idool. Voor mij hét Braziliaanse concert van mijn leven. Maar er is amper sfeer. De in Rio de Janeiro geboren en getogen zanger/componist is verre van populair in Goiás. Hij spreekt en zingt een andere taal. Jammer misschien, maar wel zo logisch.
Conclusies? Muziek is van alle tijden, van alle culturen en smaken verschillen. Lekkere tot op het bot afgekloven clichés, niet? Het doet me niks. Rolf, ik beloof plechtig op een goede dag op You Tube te surfen. Voor een muziekvideootje van Band of Horses, The Bloody Beetroots Death Crew 77 of Lifehouse. Misschien is het wat. Want ik blijf natuurlijk muziekgek.